Foto: internet
2026-cı ilin yanvar-aprel aylarında Azərbaycanın strateji valyuta ehtiyatları 2,9 milyard dollar (3,4 %) artaraq 87.9 milyard dollara çatıb.
Bunu Mərkəzi Bankının sədri Taleh Kazımov bu gün keçirdiyi mətbuat konfransında deyib.
Xatırladaq ki, yanvar-mart aylarında – neft gəlirlərinin indikindən az olduğu dövrdə bu göstərici 85 milyard 151,1 milyon dollar təşkil edib.
Kazımov bildirib ki, valyuta ehtiyatlarının indiki həcmi dövriyyədəki manat kütləsini 3.7 dəfə üstələyir və ölkənin 38 aylıq idxalını qarşılamağa kifayət edər.
O, Milli Bankın valyuta ehtiyatların 12,7 milyard dollar olduğunu deyib.
Strateji valyuta ehtiyatlarının digər hissəsi Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) aktivləri (təxminən 75-76 milyard dollar) hesabına formalaşıb.
Yanvar-mart aylarında fondun aktivlərində azalma baş vermişdi. İlin əvvəlindəki 73 milyard 541,5 milyon dollar dəyərində aktivlər martın sonuna kimi 25,6 milyon dollar azalaraq 73 milyard 515,9 milyon dollar səviyyəsinə enmişdi.
Eyni zamanda, investisiya portfelinin bazar dəyərinin dəyişməsi fonunda investisiya gəlirləri üzrə 741,1 milyon manat həcmində azalma qeydə alınmışdı.
Digər tərəfdən, neft hasilatı və ixracının azalması, qiymətlərinin düşməsi fonunda Neft Fondu büdcə öhdəliklərini yerinə yetirmək üçün qızıl ehtiyatlarından istifadə etməyə məcbur olmuşdu. Fond rüb ərzində 21,9 ton qızıl satmışdı və bununla da onun qızıl ehtiyatları 178,1 tona düşmüşdü.
Onda ekspertlər real aktivlərin (bu halda qızılın) satışı hesabına likvidlik yaradılmasını struktur siqnalı kimi qiymətləndirmişdilər.
Birinci rübün ARDNF-ə dair statistik məlumatlar göstərir ki, vəziyyət təkcə portfel idarəçiliyilə izah oluna bilməz, likvidlik komponenti də mövcuddur.
Fond birinci rübdə 3,18 milyard manat gəlir əldə edib, xərcləri isə 3,223 milyard manat olub. Yəni formal olaraq kəsir təxminən 40 milyon manatdır. Bu rəqəm həcmcə böyük görünməsə də, struktur baxımdan vacib siqnaldır: cari gəlirlər xərcləri tam örtmür.
Amma ekspertlər daha vacib detalın gəlirlərin strukturu olduğunu bildirirlər. Gəlirin təxminən 1,8 milyard manatı neft-qaz daxilolmalarıdır. Qalan hissə isə investisiya fəaliyyəti, valyuta məzənnəsi fərqləri və qızılın qiymətinin dəyişməsi kimi bazar amillərindən asılıdır.
Üstəlik, investisiya portfelinin bazar dəyərində 741 milyon manatlıq azalma qeydə alınıb. Bu isə o deməkdir ki, gəlirin bir hissəsi “kağız üzərində artım” (məsələn, əvvəlki qiymət effektləri), digər hissəsi isə əksinə, real dəyər itkisiylə balanslaşıb.
Əsas yük isə xərclər tərəfdədir. Təkcə dövlət büdcəsinə transfer 3,21 milyard manatdır.
Bu, Fondun, demək olar ki, bütün gəlirinə bərabərdir.
Bu vəziyyətdə bazarda hər hansı mənfi dəyişmə avtomatik olaraq boşluq yaradır.
Məhz bu nöqtədə qızıl satışı məsələsi kritik əhəmiyyət kəsb edir. 21,9 ton qızılın satılması artıq klassik portfel yenilənməsi kimi görünmür. Çünki eyni dövrdə portfel üzrə zərər (−741 mln manat) var, hasilat və ixrac azalması qeyd olunur, xərclər yüksək və sabitdir.
Bu üç amilin birlikdə mövcudluğu göstərir ki, qızıl satışı portfel optimallaşdırmasından daha çox, likvidlik boşluğunu kompensasiya etmək üçün həyata keçirilib.
Ən güclü siqnal isə aktivlərin dinamikasındadır.
Yanvarın sonunda 79,5 milyard dollar olan aktivlər martın sonunda 73,5 milyard dollara düşüb – təxminən 6 milyard dollar azalıb. Bu, artıq “texniki dəyişmə” deyil. Yalnız bazar qiymətləri təsir etsəydi, belə kəskin azalma üçün çox ciddi qlobal şok tələb olunardı. Halbuki həmin dövrdə bəzi bazarlarda (xüsusilə səhmlərdə) müsbət dinamika da mövcud olub.
Bu göstəricilərdən belə bir mənzərə ortaya çıxır:
– gəlirlər xərcləri az qala başabaş qarşılayıb,
– investisiya portfeli təzyiq altında olub,
– böyük həcmli transfertlər davam edib,
– aktivlər azalıb,
– qızıl satılıb.
Bu kombinasiya artıq klassik “idarəetmə əməliyyatı” çərçivəsindən kənara çıxır və göstərir ki, Fond cari fiskal öhdəlikləri yerinə yetirmək üçün aktivlər bazasından istifadə etməyə başlayıb.
Hərçənd belə vəziyyət hələ sistemli böhran demək deyil. Çünki Fondun ümumi həcmi böyükdür və belə hərəkətlər qısa müddət üçün idarəolunan sayılır. Amma bu dinamika davamlı olarsa, artıq risk zonası yarana bilir.
Xüsusilə diqqət çəkən məqam bu prosesin neft qiymətlərinin nisbi yüksək olduğu dövrdə baş verməsidir. Bu isə o deməkdir ki, qiymət mühiti daha əlverişsiz olsaydı, aktivlər daha çox azala, likvidlik təzyiqi daha kəskin ola bilərdi.
Beləliklə, ARDNF-ə dair statistika göstərir ki, qızıl satışı təkcə texniki qərar olmayıb, həm də likvidlik ehtiyacından qaynaqlanıb və Fond hazırda sabit, amma təzyiq altında olan mərhələdədir.
Neft bahalaşmasaydı
İran müharibəsi nəticəsində neft qiymətlərində artım baş verməsəydi, vəziyyət necə olardı?
Əvvəla, ölkənin strateji valyuta ehtiyatları üzrə artım tempi zəifləyərdi və ya tamamilə dayanardı, hətta qısa müddətdə azalma ilə əvəzlənə bilərdi. Çünki ümumi ehtiyatların əsas hissəsi məhz ARDNF-də cəmlənib, onun gəlirlərinin əsas mənbəyi isə neft-qaz sektorudur – rüblük gəlirin əhəmiyyətli hissəsi (1,8 milyard manat) məhz bu seqmentdən formalaşır.
Neft rekord həddə bahalaşmasaydı, hasilat və ixracın azalması, qeyri-neft gəlirlərinin isə əsasən bazar amillərindən asılı olaraq dəyişməsi fonunda Fond ikiqat təzyiqlə üzləşə bilərdi – həm gəlirlərin azalması, həm də büdcəyə transfer öhdəliyi baxımından.
İkincisi, Fond ya qızıl satışının həcmini artıra, ya da azalmanı digər likvid aktivlərin (məsələn, xarici istiqraz portfelinin) satışı ilə kompensasiya edə bilərdi.
Üçüncüsü, Fondun ümumi aktivlərində daha nəzərəçarpan azalma müşahidə edilərdi. Gəlir axınlarının zəifləməsi fonunda azalma milyardlarla ölçülə bilərdi.
Dördüncüsü, fiskal dayanıqlıq məsələsi daha kəskin formada gündəmə gələrdi. Dövlət büdcəsinin ARDNF-dən asılılığı nəzərə alınarsa, Fondun gəlirlərinin azalması ya büdcəyə transfertlərin ixtisarını, ya da alternativ maliyyələşmə mənbələrindən (borclanma və s.) istifadəni zəruri edərdi.
Bu baxımdan neftin bahalaşması strateji valyuta ehtiyatları üçün faktiki olaraq amortizator rolunu oynayır. Artım həm Fondun cari gəlirlərini dəstəkləyir, həm də aktivlərin məcburi satışının miqyasını məhdudlaşdırır. Budəfəki qızıl satışına baxmayaraq ümumi aktivlərdəki azalmanın məhdudlaşması və qismən bərpası da məhz bu amillə izah olunur.
Nəticə etibarilə belə bir struktur reallığı yaranır: ARDNF hazırda formal olaraq stabil görünür, amma bu sabitlik qismən əlverişli qiymət faktorundan qaynaqlanır. Neft bahalaşmasaydı, Fond artıq passiv portfel idarəçiliyindən aktiv resurs tükənməsi mərhələsinə keçə bilərdi və bu, həm Fondun özündə, həm də ölkənin ümumi makroiqtisadi balansında daha aydın hiss olunardı.
“Politfm”
