Münhen Təhlükəsizlik Konfransının ötən həftəsonu keçirilən toplantısında Azərbaycandan (Xəzər dənizindən) Avropaya çəkiləcək sualtı elektrik kabeli layihəsi (“Green Energy Corridor”) də müzakirə olunub.
Tükənən enerji mənbələri dövrünün – neft-qaz erasının gec-tez bitəcəyi ehtimalı, o cümlədən Rusiya qazından asılılığın yaratdığı fəsadlar Avropanın bu mövzuya diqqətini artırıb.
Qərb bilir ki, Orta Dəhlizin sadəcə xəritədə qalmaması üçün prosesdə Azərbaycanın da iştirakı vacibdir. Azərbaycansa Qərbə çıxış olmadan enerji resurslarının sadəcə potensial olduğunu bilir. Başqa sözlə, Avropadakı enerji böhranı və logistik tıxanmalar enerji layihələrinin ən kəsərli geosiyasi “silah” olraq qalmasına şərait yaradır.
Avropa İttifaqının (Aİ) 2030-cu ilə qədər 10 milyon ton yaşıl hidrogen idxal etmək hədəfi fonunda Azərbaycan bu bazarın ən aktiv oyunçularından biri olmağa hazırlaşır.
Mütəxəssis rəylərinə görə, ölkənin bu sahədəki potensialı “strateji baxımdan həlledici” səviyyədədir.
Xəzərin külək enerjisi “xəzinəsi”
Yaşıl hidrogen istehsalı üçün nəhəng miqdarda bərpa olunan enerji lazımdır.
Dünya Bankının hesablamalarına görə, Azərbaycanın təkcə Xəzər dənizindəki külək enerjisi potensialı 157 qiqavat (QV) təşkil edir. Bu, Azərbaycanın hazırkı ümumi elektrik enerjisi istehsalı gücündən dəfələrlə çoxdur.
Elektrik enerjisinin cəmi 10%-i yaşıl hidrogen istehsalına yönəldilsə, Azərbaycan Avropanın ən böyük tədarükçüsünə çevrilə bilər.
İnfrastruktur üstünlüyü
Hidrogen istehsal etmək işin yarısıdır, ən çətini onun daşınmasıdır.
Azərbaycanın ən böyük üstünlüyü hazır boru kəmərlərinin (Cənub Qaz Dəhlizi) olmasıdır. Mühəndislər artıq mövcud boru kəmərlərilə qaz və hidrogenin qarışıq şəkildə daşınması texnologiyalarını sınaqdan keçirirlər. Gələcəkdə bu kəmərləri tamamilə hidrogenə uyğunlaşdırmaq yeni kəmər çəkməkdən qat-qat ucuz başa gələcək.
Coğrafi yaxınlıq və xərclərin optimallaşdırılması
Avropa hidrogeni Çili, Avstraliya və ya Afrikadan gəmilə (maye şəklində) gətirməyi də düşünür.
Amma boru kəmərilə daşınma mayeləşdirilmiş (LH2) daşınmadan daha ucuz və ekoloji cəhətdən təmizdir. Azərbaycanın Avropanın qapısında (İtaliya və Yunanıstan vasitəsilə) yerləşməsi logistik xərcləri də minimuma endirir.
Strateji tərəfdaşlıqlar
Münhen-2026 konfransında və ondan əvvəlki iqlim sammitlərində (COP29 kimi) tərəfdaşlıqlarla bağlı artıq konkret addımlar atılıb:
BƏƏ və Səudiyyə Ərəbistanının nəhəng şirkətləri (“Masdar” və “ACWA Power” artıq Azərbaycanda qiqavatlarla ölçülən günəş və külək stansiyaları tikirlər. Son hədəf məhz yaşıl hidrogen ixracatıdır.
Qarşıdakı maneələr
Azərbaycanın böyük potensialına baxmayaraq, bu istiqamətdə bir neçə çətinlik də var:
– hidrogen istehsalı (elektroliz) üçün çoxlu təmiz su lazımdır. Azərbaycan Xəzər suyunu duzsuzlaşdırma texnologiyalarına ciddi ölçüdə investisiya qoymalıdır;
– elektrolizyorlar və yüksək texnoloji avadanlıqlar hələ ki Qərbdən idxal edilməlidir.
Hərçənd Azərbaycanın yaşıl hidrogen potensialı sadəcə iqtisadi layihə deyil, bir “geosiyasi sığorta” alətidir. Qaz ehtiyatları azaldıqca və ya Avropa qalıq yanacaqlardan imtina etdikcə, Azərbaycan enerji tədarükü bazarındakı yerini yaşıl enerjiylə qoruyacaq. Amma yaxın 10 il (yəni 2035-ə qədər) Azərbaycan üçün daha çox təməlqoyma və keçid dövrü olacaq.
Mərhələli keçid
Azərbaycan Energetika Nazirliyinin 2026-cı il üçün yenilənmiş planlarına görə, real hidrogen istehsalına və ixracına tam gücülə yalnız 2035-ci ildən sonra başlanacaq.
2030-cu il hədəfi
Bu tarixə qədər əsas hədəf 6 qiqavatdan çox yaşıl enerji istehsal etməkdir ki, bunun da 4 qiqavatı birbaşa elektrik enerjisi kimi (kabel vasitəsilə) ixrac ediləcək. Yəni hidrogen hələ ki ikinci plandadır.
Dəniz suyu problemi
Hidrogen istehsalı üçün sadəcə külək kifayət deyil, həm də distillə edilmiş su lazımdır. Azərbaycanın şirin su ehtiyatları məhdud olduğu üçün yeganə çıxış yolu Xəzər dənizidir.
İnvestisiya yükü
“ACWA Power” şirkətinin 2028-ci ilə qədər Sumqayıtda tikəcəyi duzsuzlaşdırma zavodu (gündəlik 300 min kubmetr gücündə) ilk ciddi addım olacaq. Amma hidrogen sənayesi üçün onlarla belə zavod lazımdır. Bu isə milyardlarla dollar əlavə investisiya və illərlə davam edən inşaat deməkdir.
“Mavi”dən “yaşıl”a keçid dövrü
Yaxın 10 ildə Azərbaycanın ən böyük gəlir mənbəyi mavi (təbii qazdan alınan, karbonu tutulan) hidrogen olacaq.
Çünki hazırda qaz və infrastruktur var (CQD) var. Azərbaycan karbontutma (CO2-nin atmosferə buraxılmadan tutulub saxlanması – CCS) texnologiyalarını tətbiq etməklə Avropaya “yarı-yaşıl” hidrogen sata bilər. Bu, neft-qaz gəlirlərinin azalmasını kompensasiya etmək üçün ən sürətli yoldur.
Yaşıl enerjinin gəlirləri naft-qaz gəlirlərini əvəz edə bilərmi?
İqtisadçıların qənaətinə görə, yaşıl enerji gəlirləri yaxın 20 ildə neft və qaz gəlirlərini tam əvəz etməyəcək.
Münki neft və qazın rentabelliyi hələ də yaşıl hidrogendən qat-qat yüksəkdir. Yaşıl hidrogen Azərbaycan üçün gəlir mənbəyindən daha çox bazar payını (strateji müttəfiqliyi) qorumaq” vasitəsi olacaq.
Məcazi mənada desək, Azərbaycanın yaşıl hidrogen sahəsindəki fəaliyyəti bir sığorta polisi (“insurance policy”) almağa bənzəyir – bu gün investisiya qoyur ki, 15-20 il sonra qlobal enerji bazarından tamamilə kənarlaşlaşmış olmasın.
Münhen Təhlükəsizlik Konfransındakı görüşlərin nəticələri göstərir ki, Aİ bu sığorta müqaviləsini imzalamağa hazırdır, amma inşaat işlərini Bakının öz öhdəsinə və xarici investorların riskinə buraxır.
Beynəlxalq təbirlərdə “yaşıl gələcək” müzakirələri maraqla qarşılansa da, maliyyə imkanları Bakını hələ ki “strateji gözləmə” və “mövcud olanı maksimum ölçüdə satmaq” mərhələsində qalmağa məcbur edir. Münhendə nümayiş etdirilən mövqəyə əsasən demək olar ki, Aİ bu gözləməni də, Azərbaycanın gələcək əməkdaşlıqla bağlı planlarını da dəstəkləyir.
“Politfm”
