Avropa İttifaqı paytaxtları bir neçə vətəndaşın ölümü ilə nəticələnəcək böyükmiqyaslı hibrid hücuma qarşı blokun necə cavab verməli olduğunu səssizcə müzakirə edir. Beş Aİ diplomatı və rəsmisinin sözlərinə görə, belə bir nəticənin baş verməsi getdikcə daha real görünür.
Lakin bu hazırlıqlar təhlükəsizlik məsələlərində Aİ-nin nə dərəcədə rol oynamalı olduğu və blokun səylərinin NATO-nun fəaliyyətlərini təkrarlayıb-təkrarlamadığı barədə fikir ayrılıqlarını da üzə çıxarır.
“Kabus” hücumu ssenarisi ilə bağlı müzakirələr son həftələrdə Aİ-nin 27 ölkəsindən olan səfirlər arasında “məhdud formatda” — yəni telefonlar və köməkçilər olmadan — keçirilib. Müzakirələrin avqust ayında Leypsiq hava limanında partlayıcı maddələrlə yüklənmiş dronun aşkarlanmasından sonra intensivləşdiyi bildirilir. Bu barədə məxfi müzakirələr haqqında danışmaq üçün anonimlik şərtilə danışan diplomatlar və rəsmilər məlumat verib.
Aİ bu cür ssenariləri illərdir müzakirə edir və kiberhücumlar, seçkilərə müdaxilə və sabotaj hallarına cavab tədbirlərini əlaqələndirmək məqsədilə “hibrid alətlər qutusu” da təqdim edib. Lakin son müzakirələr daha ciddi hücumlar və çoxsaylı insan tələfatı riskinə yönəlib. İki diplomatın sözlərinə görə, ötən çərşənbə günü Aİ səfirləri arasında keçirilən görüşdə konkret olaraq belə nümunələr müzakirə olunub.
Aİ bildirir ki, Rusiyanın Ukraynaya qarşı genişmiqyaslı işğalından sonra Moskva Avropa İttifaqı ərazisində kiberhücumlar, sabotaj və digər gizli əməliyyatlar kampaniyasını gücləndirib.
“Avropa demokratiyaları artan çoxsaylı təhdidlərlə üz-üzədir”, — Avropa Komissiyasının ədliyyə məsələləri üzrə komissarı Maykl Makqrat POLITICO-ya bildirib. “Biz təhdidləri qabaqcadan görmək və aşkarlamaq, erkən xəbərdarlıq imkanlarını yaxşılaşdırmaq və demokratik dayanıqlılığımız sınağa çəkildikdə Avropanın sürətli və kollektiv şəkildə cavab verməsini təmin etmək üçün imkanlarımızı gücləndiririk.”
Aİ diplomatları və nazirlərinin müzakirələri fövqəladə hallara cavab qruplarının işə salınması, Aİ vəsaitlərinin müəyyən hissələrinin zərərçəkmiş ölkəyə yardım üçün sərbəstləşdirilməsi və Aİ institutlarının rəhbərlərinin belə bir hadisə zamanı necə kommunikasiya aparmalı olduğu məsələlərinə yönəlib. Aİ rəsmilərindən biri bunu deyib.
“Biz ciddi bir hadisəyə hazır olmalıyıq”, — yüksək vəzifəli Aİ diplomatı bildirib. “Təəssüf ki, Leypsiq bizə göstərdi ki, çoxsaylı insan tələfatına səbəb ola biləcək son dərəcə ciddi insident ehtimaldan kənar deyil.”
İkinci Aİ rəsmisi isə əlavə edib: “Rusiyanın fəaliyyətinin miqyasını və əhatəsini nəzərə alsaq, gec-tez insan tələfatının baş verməsi qaçılmazdır. İndiyədək bunun baş verməməsi sırf bəxt məsələsidir.”
“Çox qarışıqdır”
Blok “hibrid hücumlar” adlandırılan, demək olar ki, gündəlik baş verən hadisələr barədə xəbərlərin təsiri altındadır. Bu termin Aİ və NATO tərəfindən birbaşa müharibə aktı həddinə çatmayan, lakin təxribat xarakteri daşıyan fəaliyyətləri təsvir etmək üçün istifadə olunur. Çərşənbə axşamı Bolqarıstan rəsmilərinin bildirdiyinə görə, bir gəminin pilotsuz uçuş aparatlarının hücumu nəticəsində batmasından sonra bir neçə dənizçi itkin düşüb.
Bu hadisədən əvvəl Leypsiq hava limanında baş verən insident, Polşada “Starlink” kommunikasiyalarını təmin edən yerüstü əlaqə stansiyasında baş vermiş şübhəli yanğın, həmçinin Aİ və Böyük Britaniyada kommersiya nəqliyyat mərkəzlərinə yandırıcı qurğular yerləşdirmək planı barədə məlumatlar və hava məkanının mütəmadi şəkildə pozulması halları qeydə alınmışdı.
“Həqiqətən də aydındır ki, Rusiya hazırlığımızı və əks tədbirlər görmək iradəmizi yoxlamaq üçün getdikcə daha ölümcül vasitələrdən istifadə etdikcə, hansısa məqamda insan tələfatı baş verəcək”, — Hibrid Təhdidlərə Qarşı Mübarizə üzrə Avropa Mükəmməllik Mərkəzinin direktoru Teiya Tiilikaynen bildirib. “Nəhayət, istər qəsdən, istərsə də bilmədən, bu baş verir.”
Əgər Aİ və ya NATO üzvü olan bir neçə ölkənin vətəndaşı hücum olduğu ehtimal edilən hadisə nəticəsində öldürülərsə, hər iki quruma qarşı hərəkətə keçmək üçün böyük təzyiq yaranacaq. NATO diplomatlardan biri bildirib ki, “müttəfiqlərdən birinin həyatının” itirilməsindən çox qorxurlar və belə bir hadisə baş verərsə, “fəaliyyətə keçmək üçün təzyiq çox yüksək olacaq”.
Bununla belə, Aİ səviyyəsində aparılan müzakirələr bəzi paytaxtların tənqidinə səbəb olur. Onlar hesab edirlər ki, Aİ təhlükəsizlik sahəsində öz rolunu həddindən artıq genişləndirir və 80 ildir Avropanın təhlükəsizliyinin əsas dayağı olan transatlantik alyansın — NATO-nun əsas funksiyalarını potensial olaraq təkrarlayır.
“Bu, bütün səviyyələrdə qərar qəbul edənlər üçün vəziyyəti çox qarışıq hala gətirmək riski daşıyır”, — RUSI-nin görkəmli əməkdaşı və NATO-nun keçmiş sözçüsü Oana Lungesku bildirib. “Əgər qarışıqlıq və ya funksiyaların təkrarlanması yaranarsa, bu, qərarların qəbulunu ləngidə bilər. Bunun isə nəticələri var, çünki belə vəziyyətlərdə vaxt həmişə həlledici amildir.”
Digər problem Aİ-nin təhlükəsiz rabitə imkanlarının məhdud olması və səfirlərin görüşləri zamanı paylaşılan həssas məlumatların sızdırıla biləcəyinə dair şübhələrdir. Macarıstanın keçmiş xarici işlər nazirinin liderlər səviyyəsində keçirilən danışıqların məzmununu Rusiya tərəfi ilə paylaşdığına dair məlumatlar bu narahatlığı daha da artırıb. Nəticədə bəzi paytaxtlar həqiqətən həssas məlumatların NATO formatlarında paylaşılmasına üstünlük verirlər.
“Ölkəmin hökuməti Coreper-də, hətta liderlərin otağında belə həssas kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılmasına çox şübhə ilə yanaşır”, — Şərq cinahında yerləşən ölkələrdən birinin diplomatı bildirib. “Ya bu məlumatlar mediada peyda olur, ya da birbaşa Moskvaya gedib çıxır.”
Üst-üstə düşən protokollar
Bu müqavimət Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayenin Aİ-nin təhlükəsizlik sahəsindəki rolunu gücləndirmək səyləri ilə eyni vaxta təsadüf edir.
Almaniyanın keçmiş müdafiə naziri olan fon der Lyayen Strasburqda etdiyi son Avropa İttifaqının vəziyyəti ilə bağlı çıxışında məhz müzakirə olunan bu tip ssenarilərdə Aİ ölkələrinin fəaliyyətini əlaqələndirməyə kömək edəcək “fövqəladə təhlükəsizlik protokolu” təklif edib. İki diplomatın sözlərinə görə, protokol, eləcə də fon der Lyayenin “Avropa Təhlükəsizlik Şurası” yaratmaq təklifi noyabrın əvvəlində təqdim olunması gözlənilən mühüm “Avropa Təhlükəsizlik Strategiyası”nda öz əksini tapacaq.
Lakin bir neçə diplomat bu yanaşmaya etiraz edib və bildiriblər ki, belə mexanizmlərin yaradılması aylar çəkə bilər və Aİ daxilində artıq mövcud olan funksiyaların təkrarlanmasına səbəb ola bilər.
Yüksək vəzifəli milli diplomat bildirib ki, Aİ yeni və əlavə mürəkkəblik yaradan formatlar yaratmaq əvəzinə, artıq mövcud olan böhranlara cavab mexanizmlərinə diqqəti artırmalıdır.
“Biz (fövqəladə təhlükəsizlik protokoluna) çox narahat yanaşırıq. Bizim artıq mexanizmlərimiz var. Böhran baş verdikdə, pandemiya və digər böhranlar zamanı çox yaxşı işləyən İnteqrasiya olunmuş Siyasi Böhranlara Cavab Mexanizmimiz (IPCR) mövcuddur.”
Putin bununla maraqlanmır
Lissabon Müqaviləsi çərçivəsində yaradılan IPCR mexanizmi Aİ-nin rotasiya qaydasında sədrliyini həyata keçirən ölkəyə, zərərçəkmiş dövlətin müraciəti əsasında NATO, BMT və ya digər beynəlxalq qurumların ekspertlərinin də iştirak etdiyi fövqəladə iclaslar çağırmağa imkan verir.
Böyükmiqyaslı hibrid hücum baş verdiyi halda, bundan sonra atılacaq ən uyğun addımları müəyyənləşdirmək məsuliyyəti zərərçəkmiş ölkənin üzərində qalır. Fransa 2015-ci ildə Bataklan terror hücumlarından sonra Aİ-nin 42.7-ci maddəsini işə salıb. Bu, qarşılıqlı yardım müddəasının indiyədək yeganə tətbiqi olub. Lakin Lungeskunun qeyd etdiyi kimi, bu, Parisin “siyasi qərarı” idi və Fransa ilə Belçika arasında terror araşdırmalarının əlaqələndirilməsindən başqa, qarşılıqlı yardımın genişmiqyaslı nümayişinə gətirib çıxarmadı.
Kütləvi insan tələfatı ilə nəticələnən hadisə zamanı kimin nə etməli olduğu ilə bağlı qarışıqlığın qarşısını almaq üçün Lungesku iki qurum arasında əmək bölgüsü aparılmasını təklif edib: NATO kəşfiyyat məlumatlarının paylaşılması və hərbi çəkindirməyə, Aİ isə mülki əhalinin müdafiəsi və mülki reaksiyaya diqqət yetirməlidir.
Tiilikaynenin fikrincə, Aİ-nin hibrid hücumlara cavab tədbirlərini əlaqələndirmək səyləri müəyyən çərçivələr daxilində faydalıdır. Bununla belə, o qeyd edib ki, bu səylər Finlandiyanın “kompleks təhlükəsizlik” yanaşması kimi milli səviyyədə dayanıqlılıq tədbirləri ilə müqayisə edilə bilməz.
Lungesku həmçinin vurğulayıb ki, Moskva bu iki təşkilat arasında fərq qoymur. “Açığı, (Rusiya prezidenti Vladimir) Putin qərarların Coreper 2-də, yoxsa NAC-da qəbul edilməsinə əhəmiyyət vermir”, — o deyib. Burada Aİ səfirlərinin iclaslarına və NATO-nun qərar qəbuledici orqanına istinad edilir. “Moskva belə düşünmür.”
Politfm
(Fotolar POLİTİCO-nundur)
