Emmanuel Makron və Fridrix Merts Almaniya–Fransa Nazirlər Şurasının toplantısında, Almaniya, 17 iyul 2026 (foto: AP/”Euronews”)
Fransa Prezidenti Emmanuel Makron və Almaniya kansleri Fridrix Merts Çinin ticarətdə getdikcə artan üstünlüyünü azaltmaq üçün yuanın bahalaşmasını istəyirlər. “Reuters Breakingviews”-in təhlilində isə qeyd olunur ki, Avropa liderləri səbəblə nəticənin yerini dəyişirlər: yuanın ucuzluğu Çində daxili tələbin zəifləməsinin əsas səbəbi yox, nəticəsidir.
Fransa və Almaniya bu ay Çinlə ticarətdə yaranmış tarazsızlığı aradan qaldırmağa yönələn birgə yol xəritəsi açıqlamağa hazırlaşırlar. Çin gömrüyünün məlumatına görə, ölkənin ticarət profisiti təkcə yanvar–iyul aylarında 687 milyard dollara çatıb (“Reuters”).
Makron və Merts hesab edirlər ki, yuanın bahalaşması Çin mallarının xarici bazarlardakı qiymət üstünlüyünü azalda, Çin istehlakçılarının alıcılıq qabiliyyətini yüksəldə və ölkənin idxalını artıra bilər. Merts yuanın təxminən 25 faiz ucuz qiymətləndirildiyini düşünür.
“Reuters Breakingviews”-in müəllifi Hadson Lokett yazır ki, yuan həqiqətən də dəyərindən ucuz ola bilər. Ancaq Çinin ixrac üstünlüyü yalnız valyuta məzənnəsi ilə bağlı deyil. Buna görə də Pekini yuanı inzibati yolla bahalaşdırmağa çağırmaq problemin kökünü aradan qaldırmayacaq.
Yuan niyə zəifləyib?
Təhlildə qeyd olunur ki, Çin iqtisadiyyatındakı əsas problem əhalinin kifayət qədər pul xərcləməməsidir. Bunun başlanğıcı 2020-ci ildə borc içində olan tikinti şirkətlərinə qarşı başladılmış sərt kampaniyaya gedib çıxır.
Hakimiyyət daşınmaz əmlak şirkətlərinin borclanmasını məhdudlaşdırmaq istəsə də, görülən tədbirlər ölkənin əsas iqtisadi dayaqlarından birini sarsıdıb. Mənzil qiymətlərinin düşməsi və tikinti sektorunun zəifləməsi Çin ailələrinin sərvətinə ciddi zərbə vurub.
Əmlakını və gələcək gəlirlərini təhlükədə görən ailələr daha çox pul yığmağa, daha az xərcləməyə başlayıblar. Nəticədə daxili istehlak zəifləyib, qiymət artımı dayanıb, bəzi sahələrdə isə ucuzlaşma müşahidə olunub.
İqtisadiyyatı canlandırmaq üçün faiz dərəcələrinin aşağı salınması yuanı da zəiflədib. Beləliklə, müəllifin fikrincə, yuanın aşağı məzənnəsi Çinin ticarət üstünlüyünü yaradan ilkin səbəb deyil. Zəif istehlakın və daşınmaz əmlak böhranının doğurduğu nəticələrdən biridir.
O qeyd edir ki, daxili tələb bərpa olunmadan yuanın bahalaşması davamlı olmayacaq. Çin ailələri daha çox xərcləməyə başladıqda idxal artacaq, iqtisadiyyatda qiymət təzyiqi yaranacaq və milli valyuta təbii şəkildə möhkəmlənəcək.
Pekin yeni “Plaza sazişi”ndən ehtiyat edir
Çin rəhbərliyinin valyuta məzənnəsinə müdaxiləyə qarşı çıxmasının tarixi səbəbi də var. Pekin 1985-ci ildə ABŞ, Yaponiya, Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya arasında bağlanmış Plaza sazişinin nəticələrini təkrarlamaq istəmir.
Həmin razılaşmadan sonra Yaponiya yeni yenin dollar qarşısında bahalaşmasına razılıq vermişdi. Çinin yüksək vəzifəli şəxsləri hesab edirlər ki, yenin sürətli bahalaşması sonradan Yaponiyada iqtisadi böhrana və uzunmüddətli durğunluğa yol açan amillərdən biri olub.
Buna görə də Pekin xarici ölkələrin təzyiqi ilə yuanın kəskin bahalaşdırılmasını təhlükəli ssenari sayır. Avropa yalnız məzənnə məsələsində israr etsə, Çin rəhbərliyinin ciddi müqaviməti ilə üzləşə bilər.
Avropanın təsir göstərə biləcəyi əsas sahə – işsizlik
“Reuters Breakingviews”-in müəllifi hesab edir ki, Fransa və Almaniya Pekinə təsir göstərmək istəyirlərsə, diqqəti Çin rəhbərliyinin daha həssas yanaşdığı məsələyə – məşğulluğa yönəltməlidirlər.
Çində rəsmi işsizlik göstəricisi, adətən, 5 faiz civarında qalır. Amma başqa məlumatlar əmək bazarındakı vəziyyətin rəsmi rəqəmlərdən daha ağır ola biləcəyini göstərir.
Ötən il işsizlik müavinəti alanların sayı 5,6 milyon nəfərə – bu əsrin ən yüksək səviyyəsinə çatıb. Pekindəki Paytaxt İqtisadiyyatı və Biznes Universitetinin tədqiqatçıları isə “çevik məşğulluq” kateqoriyasına daxil olanların sayının bu il 320 milyon nəfərə çatacağını proqnozlaşdırırlar.
Bu kateqoriyaya qısamüddətli, qeyri-sabit və çox vaxt aşağı ödənişli işlərdə çalışanlar daxildir. Göstəricinin pandemiyadan əvvəlki dövrlə müqayisədə iki dəfə artacağı gözlənilir. Bununla belə, 320 milyon nəfərin hamısını işsiz və ya yarımişsiz saymaq doğru olmaz; rəqəm daha çox sabit məşğulluğun zəifləməsinin miqyasını göstərir.
Çin Kommunist Partiyası kütləvi işsizlik ehtimalına son dərəcə həssas yanaşır. Çünki iqtisadi çətinliklərin sosial narazılığa çevrilməsi hakimiyyət üçün siyasi risk yarada bilər.
İxrac bütün iqtisadiyyatı xilas edə bilməz
Çin hökuməti zəif yuanın elektrik avtomobilləri kimi strateji sahələrdə çalışan ixracatçılara üstünlük qazandırdığını bilir və müəyyən həddə bu vəziyyətlə barışır. Lakin “Reuters Breakingviews” müəllifinin fikrincə, bundan Pekinin daxili tələbatı məqsədli şəkildə zəif saxladığı nəticəsini çıxarmaq olmaz.
Təkcə ixrac sektoru ölkədə yetərincə iş yeri yaratmaq və iqtisadi artımı qorumaq gücündə deyil. Buna görə Çin hökuməti istehlakı canlandırmaq üçün ayrı-ayrı proqramlar həyata keçirir. Ancaq bu addımlar hələlik problemin miqyasına adekvat deyil.
Pekin daha geniş sosial təminat sistemi yaratmış olsaydı, ailələr gələcəklə bağlı narahatlıq səbəbindən bu qədər pul yığmağa ehtiyac duymaz və istehlaka daha çox vəsait ayıra bilərdilər. Si Tzsinpin komandası isə sosial xərclərin kəskin artırılmasına ehtiyatla yanaşır.
Müəllifin fikrincə, Çin ilk növbədə daşınmaz əmlak qiymətlərinin daha da düşməsinin qarşısını almalıdır. Bu addım ailələrin maliyyə vəziyyətinə inamını bərpa edə və daxili istehlakı gücləndirə bilər.
Əmlak bazarına geniş müdaxilə Si Tzsinpinin iqtisadi yanaşmasına uyğun gəlməyə bilər. Lakin artan işsizlik və Avropa İttifaqının Çin məhsullarına qarşı yeni ticarət məhdudiyyətləri Pekin üçün daha ağır nəticələr doğura bilər.
Təhlilin əsas nəticəsi budur: Avropa daha güclü yuan və Çinlə daha tarazlı ticarət istəyirsə, Pekindən yalnız valyutanın məzənnəsini dəyişməyi tələb etməməlidir. Əsas diqqət Çin ailələrinin gəlirlərinin, sərvətinin və istehlak imkanlarının bərpasına yönəlməlidir. Daxili tələb artdıqdan sonra həm idxal, həm də yuanın dəyəri yüksələ bilər.
“Politfm”
