Foto: Rusiya Prezidentinin Administrasiyası
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin iqtisadi məsələrə həsr olunmuş dünənki müşavirədə deyib ki, Rusiyanın əsas makrogöstəricilərində mənfi dinamika müşahidə olunur, ÜDM azalıb, sənayedə zəifləmə var.
Bunu beynəlxalq institutlar da qeyd edirlər, onlar da Rusiyada iqtisadi artımın zəif olduğunu, bəzi dövrlərdə isə faktiki daralma baş verdiyini bildirirlər.
Amma Beynəlxalq Valyuta Fondu (BVF) və Dünya Bankı bunu əsasən struktur amillərlə – texnologiya idxalının məhdudlaşması, investisiya mühitinin zəifləməsi və sanksiyalarla əlaqələndirirlər. Putinsə bu səbəblərin üstündən sükutla keçib.
O, iqtisadiyyatın “dayanıqlılıq nümayiş etdirdiyini” vurğulayıb. Beynəlxalq qurumlar bu fikri yalnız qismən təsdiqləyirlər. Onların yanaşmasına görə, Rusiya iqtisadiyyatı doğrudan da gözləniləndən daha stabil qalıb, ancaq bu dayanıqlılıq əsasən enerji ixracından əldə olunan gəlirlər, fiskal ehtiyatlar və dövlət müdaxiləsi hesabına təmin olunur.
Yəni indiki vəziyyət Putinin təqdim etdiyi kimi tam sistemli və uzunmüddətli dayanıqlılıq deyil, daha çox müvəqqəti “adaptasiya effekti”dir.
İşsizlik və inflyasiyayla bağlı Putinin dedikləri – aşağı işsizlik (2,2%) və 6%-dən aşağı inflyasiya formal olaraq doğrudur və beynəlxalq statistikalarla ciddi ziddiyyət təşkil etmir.
Amma BVF bu göstəricilərin keyfiyyətinə fərqli yanaşır: aşağı işsizlik iqtisadi aktivliyin güclü olmasından yox, əmək bazarının daralmasından (miqrasiya, mobilizasiya və demoqrafik faktorlar) qaynaqlana bilər. İnflyasiya isə inzibati və monetar nəzarətlə sabit saxlanılır, lakin daxili qiymət təzyiqləri qalmaqdadır.
Rusiya prezidenti xüsusilə qlobal risklərə – enerji bazarındakı dalğalanmalara və ümumi geosiyasi gərginliyə diqqət çəkib. BVF və Dünya Bankı isə hesab edirlər ki, Rusiyanın əsas riskləri daha çox daxili və struktur xarakterlidir: iqtisadiyyatın dar sektorlar üzərində qurulması, yüksək texnologiyalara çıxışın məhdudlaşması və kapital axınlarının zəifləməsi ölkə üçün ciddi risklər yaradır.
Putin neft-qaz gəlirlərini borcların azaldılmasına yönəltmək istəyir. Bu, klassik makroiqtisadi yanaşmadır və BVF-nin fiskal sabitlik prinsiplərinə də uyğundur. Amma beynəlxalq qurumlar bu gəlirlərin iqtisadi diversifikasiyaya yönəldilməsinin daha vacib olduğunu bildirirlər.
Çıxışında daha çox xarici riskləri vurğulayan Putin ölkədəki cari sabitliyi ön plana çəkib. Halbuki iqtisadiyyatın hazırkı vəziyyətində əsas sistemformalaşdırıcı amil Rusiyanın Ukraynaya hücumudur.
Sanksiyalar
Müharibə başlayandan sonra tətbiq olunan genişmiqyaslı sanksiyalar:
• maliyyə sektoruna çıxışı məhdudlaşdırdı (SWIFT, kapital bazarları);
• texnologiya və avadanlıq idxalını kəskin azaltdı;
• bir sıra Qərb şirkətlərinin bazarı tərk etməsinə səbəb oldu.
Nəticədə:
• investisiya mühiti zəiflədi;
• texnoloji modernizasiya ləngidi;
• uzunmüddətli məhsuldarlıq artımı risk altına düşdü.
İqtisadi strukturun hərbiləşməsi
Dövlət xərclərinin əhəmiyyətli hissəsi müdafiə sektoruna yönəldi:
• hərbi-sənaye kompleksi qısamüddətli artım yaratdı;
• ÜDM-də “süni genişlənmə effekti” formalaşdı.
Ancaq:
• bu artım məhsuldarlıq baxımından az səmərəlidir;
• mülki sektorun inkişafını sıxışdırır.
Əmək bazarı və beyin axını
Müharibə:
• mobilizasiya və miqrasiya səbəbindən işçi qüvvəsinin sayını azaltdı;
• xüsusilə ixtisaslı kadrların ölkədən çıxışını sürətləndirdi.
Nəticə etibarilə aşağı işsizlik faizi statistik olaraq qorunsa da, real iqtisadi potensial zəiflədi.
Enerji sektorunun rolunun artması
Sanksiyalara baxmayaraq:
• neft və qaz ixracı əsas gəlir mənbəyi olaraq qalır;
• alternativ bazarlara (Asiya) yönəlmə baş verib.
Amma:
• endirimli satış (discount);
• logistik xərclərin artması;
• bazarların daralması
uzunmüddətli gəlirliliyi azaldır.
Büdcə və maliyyə sabitliyi
Müharibə xərcləri:
• büdcəyə təzyiqləri artırır;
• fiskal ehtiyatların tədricən azalmasına gətirib çıxarır.
Beləliklə, Rusiyanın mövcud iqtisadi vəziyyətində müharibənin rolu həlledicidir. Ölkədə qısamüddətli sabitlik müəyyən dərəcədə qorunsa da, uzunmüddətli inkişaf potensialı zəifləyib.
Başqa sözlə, müharibə Rusiya iqtisadiyyatını “idarə olunan sabitlik” modelinə keçirib, amma onu “dayanıqlı inkişaf” trayektoriyasından çıxarıb.
“Politfm”
