Foto: internet
Dövlət Statistika Komitəsinin 2026-cı il iyulun 1-nə olan son məlumatına əsasən, ölkə iqtisadiyyatında muzdla çalışan işçilərin ümumi sayı 1 milyon 787,4 min nəfər təşkil edib. Bu, iyunun 1-i ilə müqayisədə 3,2 min nəfər və ya 0,18 faiz azalma deməkdir.
İlk baxışdan 1,8 milyon nəfərə yaxın muzdlu əmək bazarında 3,2 min nəfərlik azalma böyük dəyişiklik kimi görünməyə bilər. Lakin göstəricinin əhəmiyyəti yalnız azalmanın miqyası ilə deyil, həm də onun hansı səbəblərdən baş verdiyi ilə müəyyən olunur. Burada əsas sual ondan ibarətdir: söhbət adi mövsümi dəyişiklikdən gedir, yoxsa əmək bazarında iqtisadi aktivliyin zəifləməsinə dair ilkin siqnaldan?
Neytral və optimist yanaşma
0,18 faizlik aylıq azalma özlüyündə əmək bazarında kəskin pisləşmə və ya böhran göstəricisi hesab edilə bilməz. Belə dəyişikliklər müəyyən sahələrdə mövsümi işlərin başa çatması, əmək müqavilələrinin müddətinin bitməsi və işçi axınının dəyişməsi ilə bağlı yarana bilər.
Məsələn, təhsil sektorunda tədris ilinin başa çatması ilə əlaqədar bəzi müddətli əmək müqavilələrinin yenilənməməsi muzdlu işçilərin ümumi sayına təsir göstərə bilər. Eyni zamanda kənd təsərrüfatı və xidmət sahələrində çalışan şəxslərin bir hissəsinin muzdlu əməkdən fərdi fəaliyyətə və ya özünüməşğulluğa keçməsi də statistikanın dinamikasını dəyişə bilər.
Bu baxımdan muzdlu işçilərin sayının azalmasını birbaşa iqtisadiyyatın kiçilməsi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Əmək bazarının vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız işçilərin sayına deyil, yeni yaradılan iş yerlərinin davamlılığına, əmək müqavilələrinin rəsmiləşdirilməsinə, əməkhaqqının dinamikasına və iqtisadiyyatın ayrı-ayrı sektorlarında məşğulluğun dəyişməsinə də baxmaq lazımdır.
Digər tərəfdən, azalmanın dövlət və ya özəl sektor hesabına baş verməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Dövlət sektorunda dəyişiklik daha çox ştatların optimallaşdırılması və struktur dəyişiklikləri ilə bağlı ola bilər. Özəl sektorda azalma isə müəssisələrin xərcləri azaltması, fəaliyyət həcminin zəifləməsi və ya işçi ehtiyacının azalması ilə əlaqələndirilə bilər.
Tənqidi yanaşma
Bununla belə, iyun-iyul dövründə muzdlu işçilərin sayının azalması müəyyən suallar doğurur. Yay aylarında turizm, xidmət, tikinti və kənd təsərrüfatı kimi sahələrdə iqtisadi fəallığın yüksəlməsi gözlənildiyindən, bu dövrdə artım əvəzinə azalma baş verməsi əmək bazarının dinamikasının ayrıca araşdırılmasını zəruri edir.
Burada diqqət çəkən məqamlardan biri əmək müqavilələrinin sayındakı dəyişiklikdir. Əgər muzdlu işçilərin azalması yalnız mövsümi xarakter daşımırsa və eyni zamanda yeni əmək müqavilələrinin bağlanma tempi də zəifləyirsə, bu, müəssisələrin işçi tələbinin azaldığını göstərə bilər.
Digər ehtimal isə əmək münasibətlərinin bir hissəsinin rəsmiləşdirilməməsi ilə bağlıdır. Əgər bəzi işəgötürənlər əməkhaqqı və sosial sığorta öhdəlikləri ilə bağlı xərcləri azaltmaq məqsədilə işçilərlə rəsmi əmək müqaviləsi bağlamaqdan yayınırsa, bu da muzdlu işçilərin statistikasına mənfi təsir göstərə bilər. Lakin bunun baş verdiyini demək üçün əmək müqavilələrinin, vergi və məcburi dövlət sosial sığorta (MDSS) daxilolmalarının dinamikası ilə bağlı əlavə məlumatlar tələb olunur.
Muzdlu işçilərin sayının azalmasının digər mümkün nəticəsi büdcə və sosial fondlara daxilolmalarla bağlıdır. Rəsmi əmək müqavilələrinin sayının azalması əməkhaqqından tutulan gəlir vergisi və MDSS ödənişlərinin həcminə təsir göstərə bilər. Əgər proses davamlı xarakter alarsa, bu, yalnız əmək bazarı üçün deyil, həm də əhalinin gəlirləri və daxili istehlak tələbi baxımından müəyyən risklər yarada bilər.
Burada xüsusilə özəl sektorun göstəricilərinə diqqət yetirmək vacibdir. Çünki muzdlu məşğulluqdakı azalmanın əsasən hansı sektorda baş verdiyini bilmədən 3,2 min nəfərlik geriləmənin iqtisadi səbəbini müəyyən etmək mümkün deyil. Əgər azalma əsasən özəl sektorda, xüsusilə kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərində müşahidə olunursa, bu, bizneslərin xərc və işçi qüvvəsi üzrə optimallaşdırmaya getdiyini göstərə bilər. Əksinə, dəyişiklik daha çox mövsümi xarakter daşıyan sahələrdə cəmləşirsə, iyul göstəricisini iqtisadi soyuma siqnalı kimi qiymətləndirmək tələskənlik olardı.
İqtisadi aktivlik zəifləyibmi?
İyulun 1-nə muzdla çalışan işçilərin sayının aylıq ifadədə 0,18 faiz azalması hazırkı mərhələdə əmək bazarında kəskin pisləşmədən xəbər vermir. Bununla belə, göstəricinin mənası onun növbəti aylarda necə dəyişəcəyindən asılıdır.
Əgər avqust və sentyabr aylarında muzdlu işçilərin sayı yenidən artarsa, iyul ayındakı geriləməni daha çox mövsümi və texniki amillərlə izah etmək mümkün olacaq. Əksinə, azalma ardıcıl şəkildə davam edərsə və xüsusilə özəl sektor, tikinti, xidmət və digər real sektor sahələrində məşğulluq zəifləyərsə, bu, iqtisadi aktivliyin soyumasına dair daha ciddi siqnal kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu səbəbdən hazırkı 3,2 min nəfərlik azalmanı nə təkbaşına böhran əlaməti, nə də əhəmiyyətsiz statistik dəyişiklik kimi qiymətləndirmək doğru olar. Əsas məsələ azalmanın strukturu, sektorlar üzrə bölgüsü və davamlılığıdır. Məhz növbəti aylardakı statistika bu dəyişikliklərin mövsümi dalğalanma, yoxsa əmək bazarında daha fundamental zəifləmə olduğunu müəyyənləşdirməyə imkan verəcək.
“Politfm”
