Birləşmiş Millətlər Təşkilatının 2026-cı il hesabatında bildirilir ki, dünya “qlobal su müflisliyi” dövrünə qədəm qoyulub. Bu o deməkdir ki, mövcud su ehtiyatları bərpa olunma sürətindən daha sürətlə tükənir.
Hazırda dünya əhalisinin təxminən dörddə biri içməli suya təhlükəsiz çıxışdan məhrumdur və iqlim dəyişikliyi bu problemi daha da dərinləşdirir.
1990-cı illərdən bəri dünyadakı iri göllərin 50%-i quruyub və ya səviyyələri kəskin azalıb. Bundan başqa, 1970-ci ildən buy ana qlobal buzlaq kütləsinin 30%-dən çoxu əriyib.
Məişətdə istifadə olunan suyun yarısı yeraltı sulardan gəlir və ən böyük yeraltı su hövzələrinin 70%-i sürətlə tükənir.
Su çatışmazlığı hansı fəsadlara səbəb olacaq?
İçməli su böhranı sadəcə susuz qalmaq deyil, zəncirvari reaksiya verən qlobal bir fəlakətdir. Su çatışmazlığı sağlamlıqdan iqtisadiyyata, təhlükəsizlikdən ekologiyaya qədər həyatımızın, demək olar ki, hər sahəsinə ciddi zərbələr vurur.
– Su qıtlığı insanları təmiz olmayan su mənbələrindən istifadə etməyə məcbur edir, bu isə yoluxucu xəstəliklərin kütləvi yayılmasına səbəb olur. İnkişaf etməkdə olan ölkələrdə təmiz suyun olmaması körpə ölümlərinin əsas səbəblərindən biridir.
– Dünyadakı şirin su ehtiyatlarının təxminən 70%-i kənd təsərrüfatında istifadə olunur. Su çatışmazlığı əkin sahələrinin qurumasına, heyvandarlığın məhvinə səbəb olur. Qida qıtlığı yaranır ki, bu da qiymətlərin kəskin yüksəlməsinə və aclıq riskinə səbəb olur.
– Bir çox istehsal sahələri (kağız, toxuculuq, metalurgiya) böyük həcmdə su tələb edir, yaranmış böhran bu sahələri sıradan çıxara bilər.
– Hidroelektrik stansiyaları (HES) suyun axın gücüylə işləyir. Su səviyyəsi düşdükdə elektrik enerjisinin istehsalı azalır.
– Su uğrunda mübarizə həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə münaqişələrə səbəb olur. İnsanlar suyun olduğu bölgələrə köç etmək məcburiyyətində qalırlar. Eyni çaydan istifadə edən qonşu dövlətlər arasında suyun paylanması üstündə müharibə riski yaranır.
– Bataqlıqların, göllərin və çayların quruması minlərlə heyvan və bitki növünün yox olmasına gətirib çıxarır.
– Yeraltı suların həddindən artıq çəkilməsi torpağın keyfiyyətini itirməsinə və səhralaşmaya səbəb olur.
– Ən pis xəbərsə budur ki, su tükənən resursdur.
Dünya ölkələri bu problemi necə həll edir?
Bu sahədə ən uğurlu mübarizə aparan ölkələr təkcə su ehtiyatı bol olanlar deyil, eyni zamanda texnologiya və idarəetmə vasitəsilə “yoxdan su var edən” ölkələrdir.
Sinqapur
Sinqapur təbii su qaynaqları, demək olar ki, heç olmayan bir ada dövlətidir və su asılılığını aradan qaldırmaq üçün “dörd milli kran” strategiyası adlı unikal bir sistem qurub.
Bu şəhər-dövlətdə tullantı sularını ultra-filtrasiya və ultra-bənövşəyi şüalarla təmizləyərək yenidən içməli suya çevrirlər. Müasir duzsuzlaşdırma zavodları vasitəsilə okean suyunu içməli hala gətirirlər. Şəhərin, demək olar ki, hər tərəfində drenaj sistemi fəaliyyət göstərir və bu system suyu anbarlara ötürür. Bu gün ölkə su öz ehtiyacının təxminən 40%-ni özü ödəyir.
İsrail
Dünyanın ən quraq regionlarından birində yerləşməsinə baxmayaraq İsrail suyu bol olan nadir ölkələrdəndir. Bu ölkədə məişət sularının 90%-ə yaxınını təkrar emal edərək kənd təsərrüfatında istifadə edilir (müqayisə üçün: ABŞ-da bu göstərici 10%-dən azdır).
Ölkənin içməli su ehtiyacının 80%-dən çoxu Aralıq dənizindən götürülüb duzsuzlaşdırılan su vasitəsilə təmin edilir. İsraildə suyu birbaşa bitkinin kökünə verən texnologiyadan istifadə olunur ki, bu da kənd təsərrüfatında suya 50% qənaət etməyə imkan verir.
Niderland
Niderland suyun keyfiyyəti və filtrasiyası sahəsində dünya lideridir, suyu innovativ filtrasiya üsullarıyla, kimyəvi maddələrdən (xlor və s.) istifadə etmədən təmizləyən texnologiyalar üzrə ixtisaslaşıb. Niderland bu sahədəki biliklərini su qıtlığından əziyyət çəkən digər ölkələrə (məsələn, Afrika ölkələrinə) ixrac edərək qlobal böhranla mübarizəyə rəhbərlik edir.
Fransa
Fransa Avropanın ən böyük şirin su ehtiyatlarına malik ölkələrindən biri sayılır. Lakin son dövrlərdə iqlim dəyişikliyi və intensiv kənd təsərrüfatı bu resursların idarə olunmasını ciddi sınaq qarşısında qoyub.
Fransada içməli suyun təxminən 62%-i yeraltı mənbələrdən əldə edilir. Hökumət su sərfinə qənaət etmək üçün “Su planı” qəbul edib və 2030-cu ilə qədər su sərfiyyatının 10 faiz azaldılmasını hədəfləyir.
İran
İranın şirin su ehtiyatları hazırda ciddi böhran və “su müflisliyi” mərhələsindədir. Həm təbii iqlim şərtləri, həm də idarəetmə çətinlikləri səbəbindən ölkədə kəskin su qıtlığı yaranıb. 2026-cı ilin mart ayına olan məlumata görə, İranın su bəndlərində təxminən 26 milyard kubmetr su var. 1970-ci illərdə adambaşına 4500 m^3 olan illik bərpa olunan su miqdarı hazırda 1000 m^3-dən aşağı düşüb. Bu, beynəlxalq standartlara görə “mütləq su qıtlığı” həddidir. İranın su ehtiyacının təxminən 55%-i yeraltı sulardan təmin edilir.
İran hökuməti bu vəziyyətdən çıxış üçün dəniz suyunun duzsuzlaşdırılması (Xəzər və Fars körfəzindən mərkəzi bölgələrə su nəqli) və müasir suvarma sistemlərinə keçid layihələri üzərində işləyir, lakin bu layihələr hələ ki ümumi böhranın qarşısını tam ala bilməyib.
Türkiyə
Türkiyə hazırda “su stresi” yaşayan ölkələr kateqoriyasındadır.
Beynəlxalq standartlara görə, bir ölkənin su zəngini sayılması üçün adambaşına düşən illik su miqdarı 8.000–10.000 m³ olmalıdır. Türkiyədə isə bu rəqəm təxminən 1.300–1.500 m³ arasındadır. Əhalinin artımı və iqlim dəyişikliyi səbəbindən 2030-cu ilə qədər bu rəqəmin 1.120 m³-ə düşəcəyi gözlənilir.
Türkiyənin 25 su hövzəsindən bir neçəsində (Mərmərə, Konya, Kiçik Menderes) artıq ciddi su çatışmazlığı var. Mərmərə bölgəsi Türkiyə əhalisinin 28%-ni təşkil etsə də, ölkənin su ehtiyatlarının cəmi 4%-nə sahibdir.
Digər ölkələr
Braziliya dünyanın ən böyük çayı olan Amazon sayəsində su ehtiyatlarına görə dünyada birincidir. Dünyadakı çay axınının təxminən beşdə biri məhz bu hövzənin payına düşür.
Dünyanın ən dərin və ən böyük şirin su gölü olan Baykal Rusiya ərazisindədir. Bu göl dünyadakı donmamış şirin suyun 20%-ni təşkil edir.
Kanada dünyadakı göllərin sayına görə liderdir (2 milyondan çox göl). Şimali Amerikanın Böyük Göllər sisteminin əhəmiyyətli hissəsi burada yerləşir.
Suyun ümumi həcmi kifayət qədər böyük olsa da, əhalisi çox olan Çin və Hindistanda adambaşına düşən su miqdarı azdır və bu ölkələrin gələcəkdə su qıtlığı təhlükəsiylə üz-üzə qalacağı proqnozlaşdırılır.
Küveyt, Qətər, Bəhreyn və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri kimi ölkələr dünyada ən az bərpa olunan şirin su ehtiyatına malik olan ölkələr sırasındadır.
Antarktida – dünyanın su deposu
Antarktida yer kürəsinin ən quraq və soyuq qitəsi olsa da, paradoksal olaraq dünyanın ən böyük şirin su anbarı hesab olunur.
Yer kürəsindəki bütün şirin su ehtiyatlarının təxminən 70%-i (bəzi mənbələrə görə 90%-i) Antarktidada cəmləşib. Ordakı bütün buzları ərisə, dünya okeanının səviyyəsi təxminən 60 metr yüksələr.
Antarktidadakı suyun, demək olar ki, hamısı buz şəklindədir: qitənin 98%-i buzla örtülüdür. Buzun orta qalınlığı 2 km-dən çoxdur, bəzi yerlərdə isə bu rəqəm 4.8 km-ə çatır. Hər il Antarktidadan böyük buz parçaları qoparaq okeana düşür. Bu aysberqlər nəhəng şirin su mənbəyidir, lakin onların daşınması texniki cəhətdən çox çətindir.
Antarktidada təkcə buz deyil, həm də buzun altında maye halda olan sular var. Alimlər buz qatının altında 400-dən çox göl aşkar ediblər.
Antarktida nəhəng su anbarı olsa da, ondan istifadə etmək, demək olar ki, qeyri-mümkündür. Şiddətli soyuqlar və uzaq məsafə suyun çıxarılmasını və nəqlini hədsiz dərəcədə bahalı edir.
Antarktida haqqında müqaviləyə əsasən, qitənin resurslarından kommersiya məqsədilə istifadə edilməsi qadağandır.
Antarktida həm də dünyanın ən böyük səhrasıdır. Çünki burada illik yağıntı miqdarı Sahara səhrasından belə azdır; mövcud su milyonlarla il ərzində yığılmış buzlaşmış qardır.
Problemin həlli üçün nələr tövsiyyə olunur?
Su qıtlığına qarşı ən effektiv silah kimi müasir mühəndislik həlli önə çıxır.
– İlk növbədə dəniz suyunun şirinləşdirilməsi. Xüsusilə Körfəz ölkələri və İsrail bu sahədə liderdir. “Tərs osmos” texnologiyası vasitəsilə okean suları içməli suya çevrilir.
– Çirkli suların təkrar emailı. “Tualetdən krana” konseptiylə işlənmiş sular ən yüksək səviyyədə təmizlənərək yenidən şəbəkəyə qaytarılır (Sinqapur təcrübəsi).
– Rütubətli havadan su molekulları toplayan cihazların tətbiqi. Bu, səhralıq bölgələrdə həyat qurtarıcı ola bilir.
– Suyun birbaşa bitkinin kökünə verilməsi. Su ehtiyatlarının təxminən 70 faizinin kənd təsərrüfatında istifadə edildiyini nəzərə alsaq, bunu itkiləri minimuma endirmək üçün ən optimal variantlardan biri hesab etmək olar.
– Sensorlar vasitəsilə torpağın rütubətinin ölçülməsi və yalnız ehtiyac olduqda suvarılması.
– Beynəlxalq siyasət və “su diplomatiyası”. Su ehtiyatlarının 60%-i transsərhəd çay hövzələrində yerləşdiyi üçün bu, ölkələr arasında münaqişə riskini artırır. Çayların yuxarı və aşağı axınında yerləşən ölkələr (məsələn, Nil və ya Kür çayı ətrafındakı dövlətlər) arasında ədalətli bölgü üçün hüquqi bazaların yaradılması.
– Məişətdə su sərfinin azaldılması və sızan kranların təmiri kimi bəsit vərdişlərin kütləviləşməsi.
– Suyun kənd təsərrüfatı və enerji istehsalı ilə birgə idarə olunması üçün vahid qlobal çərçivənin yaradılması.
– Bir neçə ölkədən keçən çayların (məsələn, Nil, Dəclə, Fərat) sularının ədalətli bölünməsi üçün beynəlxalq müqavilələrin yenilənməsi.
– Süni intellekt vasitəsilə boru kəmərlərindəki sızmalar dərhal aşkar edilərək uyun paylanmasının optimallaşdırılması.
– Yağışın az olduğu, lakin dumanın çox olduğu bölgələrdə xüsusi torlar vasitəsilə havadan su əldə edilməsi.
Azərbaycanın vəziyyəti necədir?
Su təminatı məsələsində ən həssas ölkələrdən biri hesab olunan Azərbaycanda su qıtlığı problemi artıq proqnoz deyil, iqtisadiyyatın və ekologiyanın bütün sahələrinə təsir edən kəskin reallıqdır.
Ölkədə su itkisi təxminən 35% civarındadır (dünya norması 5-6%-dir).
Cənubi Qafqazın ən az su ehtiyatına malik ölkəsi olan Azərbaycanın yerüstü ehtiyatları təxminən 30-31 milyard kubmetr təşkil edir. Əsas arteriya Kür və Araz çaylarıdır. Bu çaylar həm kənd təsərrüfatı, həm də içməli su təminatı üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Ən böyük süni ehtiyatları Mingəçevir, Şəmkir və Araz su anbarlarıdır. Ölkədə 450-yə yaxın göl var, ancaq çoxu kiçikdir.
Ölkənin təxminən 8-9 milyard kubmetr yeraltı su ehtiyatı var, əsas hissəsi dağətəyi rayonlarda (Quba-Xaçmaz, Gəncə-Qazax, Qarabağ zonası) cəmləşib. Daxili su ehtiyatının 20-25 faizi işğaldan azad edilmiş ərazilərdədir. Tərtərçay, Həkəriçay, Bazarçay strateji önəm daşıyır.
Azərbaycanın su resursları təkcə həcmcə məhdud deyil, həm də coğrafi baxımdan qeyri-bərabər paylanıb. Ölkənin su balansının əsas xüsusiyyəti xarici asılılığın yüksək olmasıdır:
– xarici asılılıq: Azərbaycanın yerüstü su ehtiyatlarının təxminən 70-75%-i ölkə hüdudlarından kənarda (Gürcüstan, Ermənistan, Türkiyə, İran və Rusiya) formalaşır. Bu, ölkəni transsərhəd çayların idarə olunmasında qonşu dövlətlərin su siyasətindən birbaşa asılı vəziyyətə salır.
– ümumi həcm: normal sululuq illərində ölkənin yerüstü su ehtiyatları 30 milyard $m^3$ ətrafında qiymətləndirilsə də, quraqlıq illərində bu rəqəm 20-22 milyard $m^3$-ə qədər enir.
Son onilliklərdə iqlim dəyişikliyi çayların su rejimini kökündən dəyişib.
Kür çayı
Azərbaycanın əsas su arteriyası olan Kür çayının axımı son 20 ildə təxminən 25-30% azalıb. Bu azalma Mingəçevir su anbarının səviyyəsinə və aşağı axınlarda (Salyan və Neftçalada) dəniz suyunun çay yatağına dolmasına səbəb olub.
Araz çayı
Araz çayında da bənzər meyllər müşahidə olunur; su həcminin azalması həm iqlim, həm də çay üzərində çoxsaylı su anbarlarının tikilməsindən qaynaqlanır.
İstehlakın strukturu və itkilər
Su qıtlığını dərinləşdirən əsas faktorlardan biri də mövcud resursların səmərəsiz istifadəsidir:
– kənd təsərrüfatı faktoru: ölkədə istehlak olunan suyun təxminən 80-85%-i aqrar sektorun payına düşür. Azərbaycanın kənd təsərrüfatı hələ də böyük ölçüdə ənənəvi “seləmə” suvarma üsuluna əsaslanır.
– infrastruktur itkiləri: ən kritik göstərici suyun daşınması zamanı baş verən itkilərdir. Suvarma kanallarının böyük hissəsinin torpaq məcralı olması səbəbindən suyun 35-40%-i tarlaya çatmamış buxarlanma və sızma nəticəsində itirilir.
– içməli su şəbəkəsi: şəhər təsərrüfatında və içməli su təchizatında da texniki itkilər 25-30% civarındadır ki, bu da məhdud resursların səmərəliliyini aşağı salır.
Dünya Resursları İnstitutunun (WRI) hesabatına görə, Azərbaycan “su stresi” reytinqində dünyada yüksək riskli (high stress) ölkələr qrupuna daxil edilib.
Adambaşına düşən su ehtiyatına görə Azərbaycan Cənubi Qafqaz ölkələri arasında ən sonuncu yerdədir (Ermənistan və Gürcüstandan bir neçə dəfə geri qalır).
Hazırkı temp davam edərsə, 2040-cı ilə qədər Azərbaycanın su ehtiyatlarının daha 15-20% azalacağı ehtimal olunur.
Alternativ mənbələr: Xəzərin desalinasiyası
Hökumət su qıtlığını kompensasiya etmək üçün artıq alternativ variantlara üz tutub. Xəzər dənizinin suyunun duzsuzlaşdırılması (desalinasiyası) zavodunun inşası gündəmdədir. Hazırda Sumqayıt yaxınlığındakı pilot qurğu kiçik həcmdə su istehsal etsə də, böyük zavodun ildə 100-200 milyon $m^3$ su təmin etməsi hədəflənir.
“Politfm”
