Uzun müddət azadlıq və demokratiyanın dayağı hesab olunan bir ölkə necə avtoritarizmə yuvarlanmağa başladı?
ABŞ-da hazırkı anti-liberalizm və avtoritarizmə meylin iki əsas səbəbi var: dini və iqtisadi.
1. Dini səbəblər:
1970-ci illərdə evangelist xristianlar, əvvəllər siyasi fəaliyyətə fəal şəkildə qarışmaqdan çəkinən bir qrup olaraq, Cimmi Karter ətrafında birləşməyə başladılar. Baptist olan Karteri “öz adamı” kimi görürdülər. Lakin onun liberal siyasəti onları məyus etdi və növbəti seçkilərdə onlar dəstəklərini “ənənəvi dəyərləri” müdafiə etməyi vəd edən Ronald Reyqana yönəltdilər. Bu məqam dönüş nöqtəsi oldu: dini mühafizəkarlar ABŞ-ın siyasi həyatında mühüm rol oynamağa başladılar.
1980-ci illərdə “Moral Majority” və “Christian Coalition” kimi mühafizəkar-dini təşkilatlar meydana çıxdı. Onlar mediadan aktiv istifadə edərək, abort, homoseksuallıq, təhsil və digər məsələlərlə bağlı mühafizəkar baxışları yaymağa başladılar. Eyni zamanda, milyonlarla amerikalının dünyagörüşünü təhrif edərək, sekulyar və liberal cəmiyyəti ölkənin əsas düşməni kimi təqdim etdilər.
Bu təşkilatların propaqandasının təsirinə məruz qalan insanlar sonradan Fox News-un əsas auditoriyasını təşkil etdilər. 1996-cı ildə yaranan bu telekanal liberalizmə, xüsusilə “liberal elita”ya qarşı nifrət yaymaq üçün güclü bir vasitəyə çevrildi. Daha sonra Breitbart, Newsmax, OANN və digər oxşar media qurumları da bu ideologiyanı dəstəkləyərək, MAGA hərəkatının formalaşmasına töhfə verdilər.
2. İqtisadi səbəblər:
Anti-demokratik və anti-liberal qüvvələrin yüksəlişi təkcə ABŞ-da deyil, Avropada da müşahidə olunduğuna görə, bu fenomenin ümumi səbəbləri olduğu ehtimal edilir. Əsas amillər qloballaşma və yeni informasiya texnologiyalarının inkişafıdır.
Qloballaşma köhnə həyat tərzini sarsıtdı, iş yerlərinin itirilməsinə və sosial qeyri-sabitliyə səbəb oldu. Miqrasiya və iqtisadi bərabərsizlik artdıqca, narazılıq dalğası yüksəldi və nəticədə sağçı radikal partiyalar populyarlıq qazandı. Yeni informasiya texnologiyaları isə bu narazı qrupların bir-birini tapmasına və mübarizə aparmaq üçün təşkilatlanmasına imkan yaratdı.
Lakin ABŞ-da bu qlobal tendensiyalara əlavə olaraq, spesifik amillər də mövcud idi. 1980-ci illərdən başlayaraq, əksər amerikalıların real gəlirləri artmadı, baxmayaraq ki, əmək məhsuldarlığı yüksəlirdi. İş yerləri Çinə və digər ucuz işçi qüvvəsi olan ölkələrə köçürüldü, bu isə iqtisadi bərabərsizliyi daha da dərinləşdirdi. 2008-ci il maliyyə böhranı və ardınca iri bankların adi vergi ödəyicilərinin hesabına xilas edilməsi böyük qəzəb dalğasına səbəb oldu və anti-elitar əhval-ruhiyyəni gücləndirdi.
Bu fonda 2008-ci ildə Tea Party, 2016-cı ildə isə MAGA kimi populist hərəkatlar meydana çıxdı. Onlar insanların narazılıq və qəzəb hisslərinə müraciət edərək, ölkəni “həqiqi sahiblərinə qaytarmağı” vəd etdilər. 2016-cı ildə Donald Trampın seçilməsi ilə bu hərəkatlar hakimiyyətdə təmsilçilik qazandı və Respublikaçılar Partiyası tədricən şəxsiyyət kultu üzərində qurulmuş totalitar bir təşkilata çevrildi.
2025-ci ilə gəldikdə isə MAGA artıq təkcə Respublikaçılar Partiyasına deyil, eyni zamanda qanunverici hakimiyyətinin iki qoluna(Nümayəndələr Palatası və Senat) da nəzarət edir və Ali Məhkəmənin dəstəyini qazanıb.
Bu gün biz Heritage Foundation tərəfindən hazırlanmış Project 2025-in ölkəni radikal şəkildə yenidən qurmağa yönəlmiş planını görürük. Bir çoxları bu planı avtoritarizmə doğru bir addım kimi qiymətləndirir. Uzun illər ərzində aparılan təbliğatın təsiri altında qalan milyonlarla amerikalı isə bu dəyişiklikləri dəstəkləyir – hətta bu, onların öz maraqlarına zidd olsa belə.
Beləliklə, ABŞ-ın azadlıq qalasından avtoritar dövlətə çevrilməsi uzun illər ərzində formalaşan bir prosesin nəticəsidir. Burada dini fanatizm, iqtisadi bərabərsizlik, təbliğat və populizm bir-birinə qarışıb. Gələcək göstərəcək ki, bu proses dayandırıla biləcəkmi, yoxsa geri dönməz olacaq.
KAMRAN CƏFƏROV
