Foto: Sİ
2026-cı il iyulun 1-nə Azərbaycanın xarici dövlət borcu 4 milyard 616,8 milyon ABŞ dolları, daxili dövlət borcu isə 15 milyard 982 milyon manat (təxminən 9,4 milyard ABŞ dolları) təşkil edib.
Bu barədə Maliyyə Nazirliyi məlumat yayıb.
Bildirilir ki, xarici dövlət borcunun məbləği davam edən layihələr üzrə cəlb olunan yeni vəsaitlər və əsas borc üzrə həyata keçirilən ödənişlər nəzərə alınmaqla formalaşıb.
Məlumata əsasən, 2026-cı il iyulun 1-nə Azərbaycanın xarici dövlət borcu proqnozlaşdırılan ümumi daxili məhsulun (ÜDM) 6%-ni, daxili dövlət borcu isə 12,2%-ni təşkil edib.
İlin ilk yarısında dövlət büdcəsinin gəlirləri 19,2 milyard manat, xərcləri isə 16,8 milyard manat olub. Bu dövrdə dövlət borcunun xidmətinə və qaytarılmasına 944,8 milyon manat yönəldilib ki, bu da büdcə gəlirlərinin təxminən 4,9%-nə, büdcə xərclərinin isə 5,6%-nə bərabərdir.
Borca xidmət üzrə faiz ödənişləri 450,6 milyon manat təşkil edib. Bunun 275,9 milyon manatı daxili, 174,7 milyon manatı isə xarici dövlət borcu üzrə faiz ödənişlərinin payına düşüb. Bu məbləğ dövlət büdcəsi xərclərinin təxminən 2,7%-nə bərabərdir.
Xarici dövlət borcu 2025-ci ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 394 milyon ABŞ dolları və ya 7,9% azalıb. Belə ki, ötən ilin iyulun 1-nə bu göstərici 5 milyard 10,7 milyon ABŞ dolları olub.
Daxili dövlət borcu isə 2025-ci ilin eyni tarixi ilə müqayisədə 1 milyard 195,4 milyon manat və ya 7% azalıb. Ötən il iyulun 1-nə bu göstərici 17 milyard 177,4 milyon manat təşkil edib.
Nazirliyin məlumatına görə, xarici dövlət borcunun 86,4%-i ABŞ dolları ilə formalaşıb. Borc portfelində avronun payı 6,1%, XBH-nin (BVF-nin Xüsusi Borcalma Hüquqları) payı 2,9%, yapon yeninin payı 3,1%, digər valyutaların payı isə 1,5% təşkil edib.
Dəyişkən faiz dərəcəsi ilə olan öhdəliklər xarici dövlət borcunun 49,4%-ni, sabit faiz dərəcəsi ilə olan öhdəliklər isə 50,6%-ni təşkil edib.
Xarici dövlət borcunun 59,5%-i 5 ilə qədər, 34,9%-i 5 ildən 10 ilədək, 5,6%-i isə 10 ildən artıq müddətdə kreditorlara qaytarılmalıdır.
Mövcud kredit müqavilələri və avrobondlar üzrə geriödəmə qrafiklərinə əsasən, xarici dövlət borcunun orta ödəmə müddəti 4,8 il təşkil edir.
Daxili dövlət borcunun 7 milyard 234,6 milyon manatını dövriyyədə olan dövlət qiymətli kağızları, 8 milyard 747,4 milyon manatını isə hökumətin üzərinə götürdüyü dövlət zəmanətli öhdəliklər təşkil edib.
Hesabat tarixinə dövlət qiymətli kağızlarının 51,6%-i 5 ilə qədər, 48,4%-i isə 5 il və daha uzunmüddətli olub.
Dövriyyədə olan dövlət istiqrazları üzrə orta ödəmə müddəti 3,86 il təşkil edib. Maliyyə Nazirliyinin məlumatına görə, ilin ilk altı ayında daxili maliyyə bazarında uzunmüddətli dövlət istiqrazlarının yerləşdirilməsi bu göstəricinin artmasına səbəb olub.
İqtisadi səmərəlilik baxımından bu göstəricilər nə deyir?
İqtisadi səmərəlilik baxımından 944,8 milyon manatın dövlət borcunun qaytarılmasına yönəldilməsi dövlətin borc yükünün azaldılması və gələcək faiz xərclərinin məhdudlaşdırılması baxımından müsbət qiymətləndirilə bilər. Xarici dövlət borcu üzrə 494,2 milyon manat əsas borcun ödənilməsi dövlətin ümumi borc öhdəliyini azaldır və növbəti illərdə həmin borc üzrə hesablanacaq faiz xərclərinin də aşağı düşməsinə şərait yaradır.
Digər tərəfdən, xarici dövlət borcu üzrə 174,7 milyon manatın faiz ödənişlərinə yönəldilməsi o deməkdir ki, dövlət büdcəsinin bir hissəsi yeni investisiya və ya sosial layihələrə yox, əvvəlki borclanmanın xidmətinə sərf olunur. İqtisadi baxımdan faiz ödənişləri cari iqtisadi dəyər yaratmayan, lakin dövlətin maliyyə sabitliyini və kreditorlar qarşısında öhdəliklərinin vaxtında icrasını təmin edən zəruri xərclər hesab edilir.
Bununla yanaşı, bu göstəricilər Azərbaycanın borc siyasətinin nisbətən konservativ xarakter daşıdığını göstərir. Xarici borcun həcmi azaldıqca dövlətin valyuta riskləri zəifləyir, beynəlxalq maliyyə bazarlarında kredit qabiliyyəti güclənə bilər, gələcək illərdə faiz ödənişlərinə yönəldilən vəsaitin həcmi azalaraq digər prioritet istiqamətlərə yönəldilə bilər.
Ancaq iqtisadi səmərəliliyin yekun qiymətləndirilməsi üçün borcun qaytarılması faktı kifayət deyil. Diqqət yetirilməli olan məqam həm də budur ki, həmin vəsait alternativ istiqamətlərə yönəldilsəydi, hansı iqtisadi gəliri təmin edə bilərdi?
Əgər dövlət həmin vəsaiti iqtisadi artımı sürətləndirəcək infrastruktur və ya yüksək gəlirlilikli layihələrə yatırmaq əvəzinə borcun qaytarılmasına yönəldirsə, bu qərarın səmərəliliyi borcun faiz dərəcəsi, yeni borclanmanın dəyəri və büdcənin likvidlik imkanları ilə birlikdə qiymətləndirilməlidir.
Nazirliyin açıqladığı statistika fiskal dayanıqlılıq baxımından müsbət qiymətləndirilə bilər. Dövlət borc yükünü azaldır və gələcək faiz xərclərinə qənaət edir. Bununla belə, iqtisadi artım baxımından bu strategiyanın təsiri birmənalı deyil. Bəzi iqtisadçılar hesab edirlər ki, dövlət aşağı faizlə uzunmüddətli maliyyə cəlb edə bilirsə, həmin vəsaitin yüksək məhsuldarlıq yaradan investisiyalara yönəldilməsi daha sürətli iqtisadi artım təmin edə bilər.
Amma yanaşma yalnız müəyyən şərtlər daxilində iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış hesab olunur. Bunun üçün investisiyadan gözlənilən gəlir real olmalı, layihə vaxtında başa çatmalı, korrupsiya, gecikmələr və səmərəsiz idarəetmə kimi amillər nəticəsində aşağı düşməməlidir. Əks halda aşağı faizli borcu saxlamaq və riskli layihələrə investisiya qoymaq iqtisadi baxımdan daha baha başa gələ bilər.
Digər tərəfdən, iqtisadçılar iri infrastruktur layihələrini qiymətləndirərkən təkcə gözlənilən gəlirə deyil, həm də riskə uyğunlaşdırılmış gəlirliliyə diqqət çəkirlər.
Məsələn, Orta Dəhliz layihəsi buna yaxşı nümunədir. Bu layihənin gəlirlilik potensialı yüksək olsa da, əldə ediləcək nəticələr zəmanətli deyil.
Çünki layihədən əldə olunacaq gəlir Azərbaycanın özündən daha çox qlobal ticarət axınlarından asılıdır. Layihənin iqtisadi səmərəliliyinə aşağıdakı amillər təsir göstərir:
– Çin–Avropa ticarətinin həcmi;
– Mərkəzi Asiya ölkələrinin marşrut seçimi;
– Rusiyadan keçən marşrutların rəqabət qabiliyyəti;
– Xəzər dənizində daşımaların maya dəyəri;
– liman və dəmir yolu infrastrukturunun buraxılış qabiliyyəti.
Əgər yük axınları proqnozlaşdırılan səviyyəyə çatarsa, tranzit gəlirləri, logistika xidmətləri, məşğulluq və özəl investisiyalar da arta bilər.
Əsas risk isə beynəlxalq iqtisadi və geosiyasi konyunkturun dəyişməsidir. Məsələn:
1) Çin iqtisadiyyatının zəifləməsi Avropaya ixracı azalda bilər;
2) Avropa iqtisadiyyatında durğunluq yük dövriyyəsini aşağı sala bilər;
3) Rusiya üzərində sanksiyaların yumşaldılması Şimal marşrutunun yenidən rəqabət qabiliyyətini artıra bilər;
4) geosiyasi gərginlik və ya regional münaqişələr investorların və yükdaşıyanların davranışını dəyişə bilər.
Belə hallarda milyardlarla manatlıq infrastruktur layihəsi əvvəlcədən hesablanmış səviyyədə gəlir qazandırmaya bilər.
Məhz buna görə riski yüksək olan layihələri mümkün qədər uzunmüddətli və aşağı dəyərli maliyyə resursları hesabına maliyyələşdirmək daha məqsədəuyğun hesab edilir. Bu, iki üstünlük yaradır: dövlət öz likvid vəsaitlərini tam xərcləmir, layihə gözlənilən gəliri verməsə belə, büdcə üzərində ani təzyiq azalır.
Əgər müstəqil iqtisadi ekspertiza şərtilə layihə yüksək sosial-iqtisadi gəlir potensialına malik hesab olunursa, maliyyələşmə uzunmüddətli və aşağı faizlidirsə, yük axınları üzrə etibarlı müqavilələr və ya sabit tələbat mövcuddursa, belə layihələrin müəyyən hissəsinin borc hesabına maliyyələşdirilməsi iqtisadi baxımdan əsaslandırılmış sayıla bilər.
Əksinə, gəlirliliyi yüksək dərəcədə qeyri-müəyyən olan layihələr üçün borclanmanın artırılması dövlətin fiskal risklərini yüksəldə bilər. Buna görə də Orta Dəhliz kimi layihələrdə əsas məsələ onların strateji əhəmiyyəti deyil, gözlənilən gəlirin beynəlxalq iqtisadi və geosiyasi konyunkturdakı dəyişikliklər fonunda nə dərəcədə dayanıqlı olmasıdır.
Xarici dövlət borcunun strukturu göstərir ki, Azərbaycanın borcu əsasən inkişaf yönümlü layihələrin maliyyələşdirilməsi istiqamətində formalaşıb. Bununla belə, son illərdə ölkə Orta Dəhliz və digər strateji infrastruktur təşəbbüslərində getdikcə daha çox öz maliyyə resurslarından istifadə edir. Bu tendensiya dövlətin xarici borcdan asılılığını azaltsa da, iri investisiya layihələrinin maliyyələşdirilməsində dövlət büdcəsi və Neft Fondu vəsaitlərinin payını artırır. Bu isə həmin resursların iqtisadi səmərəliliyinin və uzunmüddətli gəlirliliyinin daha yüksək tələblərlə qiymətləndirilməsini zəruri edir.
“Politfm”
