Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev (foto: internet)
Azərbaycanda təhsil sahəsində illərdir müzakirə olunan, lakin hələ də tam həllini tapmayan problemlərdən biri məktəblərdə siniflərdə şagird sayının həddindən artıq çox olmasıdır. Xüsusilə Bakı, Sumqayıt və Abşeronda bir çox valideyn və müəllim yeni tədris ilinin başlanğıcında eyni sualla üzləşir: bir sinifdə 40-45 şagirdin oxuduğu şəraitdə keyfiyyətli təhsildən danışmaq mümkündürmü?
Problemə çox vaxt sadə izah verilir: şagirdlərin sayı artır. Lakin məsələ yalnız demoqrafik artımla bağlı deyil. Siniflərdəki sıxlığın arxasında təhsil infrastrukturunun əhali artımından geri qalması, məktəblər arasında keyfiyyət fərqlərinin dərinləşməsi, qeydiyyat və bölgü mexanizmlərinin real şəhər həyatına uyğunlaşmaması, eləcə də uzunmüddətli planlaşdırma çatışmazlığı dayanır.
Elm və Təhsil Nazirliyinin açıqladığı məlumatlara görə, ölkədə ümumtəhsil məktəblərində təhsil alan şagirdlərin sayı artıq 1 milyon 700 mini ötüb. Bu, təhsil sisteminə düşən yükün ildən-ilə artdığını göstərir. Lakin əsas sual odur ki, mövcud infrastruktur bu yükü qarşılamaq imkanındadırmı?
40 nəfərlik siniflər: norma niyə kağız üzərində qalır?
Siniflərdə şagird sayını müəyyən edən normativlər mövcuddur. Lakin praktikada həmin normaların hər yerdə tətbiq olunduğunu demək çətindir. Paytaxt və onun ətrafında yerləşən bir sıra məktəblərdə siniflərin 40-45, bəzi hallarda isə daha çox şagirdlə fəaliyyət göstərdiyi müşahidə olunur. Eyni zamanda elə məktəblər də var ki, orada siniflər normadan aşağı sayla formalaşır.
Bu ziddiyyət göstərir ki, problem təkcə şagird sayının çoxluğunda deyil. Əgər bir tərəfdə sıxlıq kritik həddə çatır, digər tərəfdəsə resurslardan tam istifadə olunmursa, bu, artıq idarəetmə və bölgü problemindən xəbər verir.
Şəhər böyüyür, məktəblər şəbəkəsi yox
Son illərdə Bakı və Abşeron yarımadasında yeni yaşayış kompleksləri, qəsəbələr və iri məhəllələr sürətlə genişlənib. Minlərlə ailə yeni tikililərə köçüb. Lakin bu artımın hər zaman yeni məktəblərlə müşayiət olunduğunu söyləmək mümkün deyil.
Nəticədə bəzi ərazilərdə məktəblər öz layihə tutumundan xeyli artıq yüklənir. Siniflər böyüyür, ikinövbəli təhsil genişlənir, bəzi hallarda isə məktəblər faktiki olaraq tədris müəssisəsindən çox şagird axınını idarə edən mərkəzə çevrilir.
Amma problem təkcə yeni məktəblərin tikilməməsində də deyil. Mütəxəssislərin fikrincə, əsas məsələ əhali artımının və yaşayış məntəqələrinin genişlənməsinin əvvəlcədən proqnozlaşdırılması, təhsil infrastrukturunun isə buna uyğun planlaşdırılmasıdır.
“Prestijli məktəb” sindromu
Sinif sıxlığını artıran əsas amillərdən biri də məktəblər arasında formalaşmış keyfiyyət fərqidir.
Valideynlərin əksəriyyəti övladlarını daha nüfuzlu hesab etdiyi təhsil müəssisəsində oxutmağa çalışır. Bunun nəticəsində bəzi məktəblər həddindən artıq yüklənir, digərləri isə potensialından aşağı səviyyədə fəaliyyət göstərir.
Belə vəziyyət təhsildə bərabər imkanlar prinsipinə də zərbə vurur. Dövlət eyni xidmət təqdim etsə də, valideynlərin təsəvvüründə məktəblərlə bağlı ciddi keyfiyyət fərqi formalaşır. Bu isə şagird axınının müəyyən müəssisələr üzərində cəmlənməsinə səbəb olur.
Qeydiyyatsız kirayə və “real ünvan” problemi
Paytaxtda minlərlə ailə kirayə mənzillərdə yaşayır. Amma bu ailələrin bir xeyli hissəsinin yaşayış yeriylə rəsmi qeydiyyat ünvanı üst-üstə düşmür.
Belə vəziyyət məktəb bölgüsü zamanı əlavə çətinliklər yaradır. Faktiki yaşayış yerinə əsaslanan yerləşdirmə mexanizmləri tam işləmədikdə, ailələr alternativ yollar axtarmağa çalışır. Nəticədə bəzi məktəblər həddindən artıq yüklənir, bəzilərisə boş qalır. Bu problem sistemin müasir şəhər həyatının reallıqlarına uyğunlaşmamasından qaynaqlanır.
Ölkənin bəzi bölgələrində də şagird sayı azdır. Bu vəziyyət təhsil sistemində zərərli paradoks yaradır: bir bölgədə siniflər həddindən artıq doludur, başqa bölgədə isə məktəblər kifayət qədər şagird olmadığı üçün səmərəli fəaliyyət göstərə bilmir.
Elm və təhsil naziri Emin Əmrullayev jurnalistlərə açıqlamasında bildirib ki, şagird sayı az olan məktəblərlə bağlı müxtəlif modellər, o cümlədən distant təhsil imkanları nəzərdən keçirilir. Nazir qeyd edib ki, bəzi hallarda şagirdlərin daşınması, bəzi hallarda isə məsafədən təhsil mexanizmləri tətbiq oluna bilər.
Rus bölməsinə artan tələbat
Son illərdə rus bölməsində təhsil almaq istəyən şagirdlərin sayı da artıb. Normalda artan tələbat yeni siniflərin açılması və müəllim hazırlığının gücləndirilməsiylə qarşılanmalıdır.
Amma bir çox hallarda proses əks istiqamətdə inkişaf edir. Siniflər böyüyür, lakin paralel siniflərin açılması üçün həm əlavə otaq, həm də rusdilli müəllim çatışmır. Nəticədə 25 nəfər üçün nəzərdə tutulmuş siniflər 35-40 nəfərlə fəaliyyət göstərməyə başlayır.
Beləliklə, valideynlər üçün alternativ seçim kimi görünən rus bölməsi bəzi məktəblərdə sıxlığın daha da artdığı sahəyə çevrilir.
Müəllim, yoxsa nəzarətçi?
Şagird sıxlığının ən ciddi nəticəsi tədrisin keyfiyyətinə təsiridir.
Dərsin müddəti 45 dəqiqədir. Əgər sinifdə 45 şagird varsa, müəllimin hər bir şagirdə fərdi yanaşması üçün nəzəri olaraq bir dəqiqədən də az vaxt qalır.
Xüsusilə ibtidai siniflərdə bu vəziyyət daha ağır nəticələr doğurur. Məhz bu dövrdə uşaqlar oxumağı, yazmağı, ünsiyyət qurmağı və məktəb mühitinə uyğunlaşmağı öyrənirlər. Sinifdə şagird sayı artdıqca, müəllimin işi daha çox ümumi nəzarət funksiyasına çevrilir.
Belə şəraitdə zəif şagirdlər diqqətdən kənarda qalırlar, istedadlı şagirdlərsə əlavə hazırlıq və repetitor xidmətlərinə ehtiyac duyurlar.
Növbəlilik problemi
Sıxlığın digər nəticəsi növbəli təhsilin genişlənməsidir.
Məktəblərdə şagird sayı artdıqca, dərslərin ikinci, bəzi hallarda isə üçüncü növbədə təşkili zərurəti yaranır. Bu isə uşaqların gündəlik həyat ritminə təsir göstərir.
Dərsə günün ikinci yarısında başlayan şagirdlərin evə gec qayıtması, istirahət və yuxu rejiminin pozulması, ailə ilə keçirdiyi vaxtın azalması tədris prosesinin görünməyən, lakin ciddi nəticələrindən biridir.
Təhsildə gizli sosial bərabərsizlik
Şagird sıxlığı yalnız məktəb daxilində problem yaratmır. Bu vəziyyət ailələrin maliyyə yükünü də artırır.
Valideynlər övladlarının təhsildə geri qalmaması üçün repetitorlara, hazırlıq kurslarına və əlavə təhsil xidmətlərinə daha çox vəsait xərcləməyə məcbur olurlar.
Nəticədə təhsil sistemi iki fərqli imkan qrupuna bölünür: əlavə dəstək almaq imkanı olan ailələr və yalnız məktəbin təqdim etdiyi imkanlarla kifayətlənən ailələr. Bu isə artıq sosial ədalət məsələsinə çevrilir.
Çıxış yolu hardadır?
Mütəxəssislər hesab edirlər ki, problemin həlli üçün ilk növbədə Bakı və Abşeron üzrə uzunmüddətli təhsil xəritəsi hazırlanmalıdır. Əhali artımı, daxili miqrasiya və yeni yaşayış layihələri nəzərə alınaraq növbəti 5-10 il üçün məktəb tutumu proqnozlaşdırılmalıdır.
Bununla yanaşı, investisiyalar ən yüksək sıxlığın müşahidə olunduğu ərazilərə yönəldilməli, mövcud məktəblərin genişləndirilməsi və əlavə korpusların tikintisi sistemli şəkildə həyata keçirilməlidir.
Ekspertlər həmçinin məktəblər arasında keyfiyyət fərqinin azaldılmasını vacib hesab edirlər. Müəllim təminatı, idarəetmə keyfiyyəti, maddi-texniki baza və təhsil mühiti üzrə minimum standartların bərabərləşdirilməsi valideynlərin müəyyən məktəblərə kütləvi axınının qarşısını ala bilər.
Bölgü sisteminin faktiki yaşayış ünvanıyla daha sıx əlaqələndirilməsi, kirayə münasibətlərinin rəsmiləşdirilməsi və elektron yerləşdirmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi də mühüm addımlar sırasında göstərilir.
Rus bölməsi üzrə artan tələbatı isə siniflərin böyüdülməsi hesabına deyil, yeni paralel siniflərin açılması və müəllim hazırlığının genişləndirilməsi hesabına qarşılamaq daha səmərəli hesab olunur.
Nəticə etibarilə siniflərdəki sıxlıq təkcə təhsil sisteminin texniki problemi deyil. Bu, şəhərsalma, demoqrafiya, sosial bərabərlik və dövlət idarəçiliyi ilə bağlı məsələdir.
Təcrübə göstərir ki, normativlərin və qaydaların mövcudluğu vəziyyəti dəyişmir, əsas məsələ onların real həyatda necə tətbiq olunmasıdır. Əgər Bakı və Abşeron üzrə təhsil infrastrukturunun inkişafı əhali artımının tempinə uyğunlaşdırılmazsa, bugünkü şagird sıxlığı sabah insan kapitalının inkişafı üçün ciddi problemlər yarada bilər.
“Politfm”
