Azərbaycan hökuməti iqtisadiyyatın diversifikasiyasını və qeyri-neft sektorunun inkişafını prioritet elan etsə də, statistika tamamilə fərqli və narahatedici bir mənzərəni ortaya qoyur.
Cari ilin fevral ayına olan göstəricilər ölkədəki sahibkarlıq mühitinin dərin struktur problemlərilə üz-üzə qaldığını təsdiqləyir.
Fevral ayının 1-nə olan rəsmi məlumatlara görə, ölkədə qeydiyyatdan keçmiş 205 104 kommersiya qurumundan 68 296-sı (təxminən 33,3%-i) fəaliyyətini donduraraq “passiv” statusuna keçib. Bu o deməkdir ki, Azərbaycanın biznes ekosistemində hər üç şirkətdən biri faktiki olaraq ölü nöqtədədir.
Biznesdə reqressiyaya səbəb olan əsas faktorlar
Şirkətlərin kütləvi şəkildə fəaliyyətini dayandırması fərdi uğursuzluqdan daha çox sistemdəki çatışmazlıqların nəticəsidir.
Məmur hegemonluğu və qeyri-sağlam rəqabət
İqtisadiyyatın müəyyən sahələrinin inhisarlaşdırılması, dövlət maraqlarının qərarverici şəxslərin biznes maraqlarıyla toqquşması kiçik və orta sahibkarlığın (KOB) nəfəsini kəsir.
Mülkiyyət hüququnun kövrəkliyi
Mülkiyyət toxunulmazlığına dair zəmanətlərin zəifliyi yerli kapitalın ölkədən qaçaraq Gürcüstan, Türkiyə və Avropa bazarlarına axmasına səbəb olur.
Vergi və cərimə siyasətinin sərtliyi
Vergi sisteminin stimullaşdırıcı funksiyadan çox “cəzalandırıcı” və fiskal yığım funksiyasını yerinə yetirməsi yeni yaranan bizneslərin maliyyə dayanıqlığını sarsıdır.
Süni inzibati əngəllər
Lisenziyalaşdırma, gömrük prosedurları və digər bürokratik maneələr biznesin əməliyyat xərclərini artıraraq onu qeyri-rentabelli edir.
Makroiqtisadi fəsadlar
Bu neqativ dinamika təkcə şirkətlərin sayını azaltmır, həm də çoxsaylı iqtisadi zərərlərə gətirib çıxarır:
– vergi bazasını daraldır. Passivləşən hər bir şirkət dövlət büdcəsinə ödənilməyən vergi potensialı deməkdir;
– işsizlik riski artır. Hər bir biznes vahidinin fəaliyyətini dayandırması onlarla insanın iş yerini itirməsi və sosial gərginliyin artması deməkdir;
– ölkənin investisiya cəlbediciliyi itir. “Ölü” şirkətlərin sayının bu qədər çox olması xarici investorların belə bir bazara girməkdən çəkinəcəyi deməkdir.
Kimlər sıradan çıxır?
Statistik göstəricilər və iqtisadi dinamika göstərir ki, passivləşmə prosesi bütün biznes seqmentlərinə eyni dərəcədə təsir etmir. Əsas zərbə iqtisadiyyatın “onurğa sütunu” sayılan mikro sahibkarlığın payına düşür.
Mikro sahibkarlıq subyektləri
Əsas qurbanlar mikro sahibkarlardır. Ləğv edilən və ya fəaliyyətini donduran subyektlərin 99%-dən çoxu məhz mikro bizneslərdir. Təkcə 2024-cü ilin nəticələrinə görə, fəaliyyətini dayandıran mikro müəssisələrin sayı əvvəlki illə müqayisədə təxminən 19% artaraq 25 minə yaxınlaşıb. Bu, vergi güzəştlərinin məhdudlaşdırılmasına və sosial sığorta yüklərinin artmasına qarşı ən həssas təbəqədir.
Kiçik və orta biznes (stabil, amma riskli)
Kiçik və orta sahibkarlar
Mikro bizneslərdən fərqli olaraq, kiçik və orta sahibkarlıq subyektlərinin ləğvində cüzi azalma müşahidə edilir. Məsələn, il ərzində təxminən 3-12 orta müəssisə ləğv edilib. Ancaq bu, belə müəssisələrin daha dayanıqlı olmasından yox, bazarı tərk etməyin onlar üçün daha baha başa gəlməsindən irəli gəlir. Çünki orta müəssisələr daha böyük kapital tutumuna malik olurlar və ləğv prosesində borcların qaytarılması, işçilərə təzminat verilməsi, ciddi audit kimi məsələləri həll etməlidirlər. Ona görə də birdəfəlik ləğv edilən orta müəssisələrin mikro sayı həmişə aşağı olur.
Sahələr üzrə azalma
Ən çox itki verən (təxminən 41,6%) sahələr kənd təsərrüfatı və ticarətdir. Kiçik fermer təsərrüfatlarının sıradan çıxması göstərir ki, aqrar sektorda korporativləşmə kiçik istehsalçıları sıxışdırır.
Mikro sahibkarların kütləvi şəkildə “passiv” statusuna keçməsi faktiki olaraq fərdi sahibkarlığın iflası deməkdir. Onların sıradan çıxması dövlətdən sosial müavinət alanların və işsizlərin sayının artmasına təkan verir.
70 minə yaxın şirkətin passivləşməsi sadəcə kağız üzərindəki rəqəm deyil, minlərlə insanın gəlir mənbəyini itirməsi deməkdir. Biznes subyektlərinin, xüsusilə mikro və kiçik müəssisələrin kütləvi şəkildə fəaliyyətini dayandırması ölkənin əmək bazarında ciddi “tektonik” yerdəyişmələrə səbəb olur.
Zəncirvari reaksiya
Fəaliyyətini dayandıran müəssisələrin sahibləri və işçiləri rəsmi olaraq “işsiz” statusu almasalar da (Çünki çoxu hələ də VÖEN-i bağlamayıb, sadəcə fəaliyyəti dondurub), faktiki olaraq gəlirsiz qalıblar. Bu, statistikada “gizli işsizlik” dalğasının yaranması deməkdir.
Özəl sektor sıxışdırıldıqca və ya passivləşdikcə, işçi qüvvəsi dövlət sektoruna (büdcə təşkilatlarına) sığınmağa məcbur olur. Bu isə dövlət büdcəsinin sosial yükünü artırır və iqtisadiyyatın çevikliyini azaldır.
Statistikaya görə, fəaliyyətini donduran şirkətlərin bir hissəsi yüksək ixtisaslı kadrların (İKT, mühəndislik, konsaltinq) qurduğu startaplar və kiçik ofislərdir. Bu subyektlərin bağlanması mütəxəssislərin ölkəni tərk etməsinə və ya xarici şirkətlərə distant işləməsinə yol açır, bu isə daxili dövriyyəni zəiflədir.
Zədələnmiş “immun sistemi”
Azərbaycanda qeydiyyatda olan hər 3 şirkətdən 1-nin passiv olması iqtisadiyyatın “immun sisteminin” zəiflədiyini göstərir. Əgər vergi yükü, inzibati maneələr və qeyri-bərabər rəqabət şərtləri dəyişməzsə, yaxın perspektivdə biz aşağıdakı mənzərəylə üzləşə bilərik:
1. inhisarçılığın mütləq hal alması – meydanda yalnız toxunulmaz nəhənglərin qalması;
2. inflyasiya təzyiqinin artması – rəqabət olmayan mühitdə qiymətlərin süni şəkildə yüksəldilməsi;
3. sosial gərginlik – kiçik sahibkarların “proletarlaşması”, öz işindən məhrum olub aşağı maaşlı muzdlu işçiyə çevrilməsi.
Azərbyacan hökuməti mövcud durumu – 33%-lik passivlik dərəcəsini “fövqəladə iqtisadi vəziyyət” kimi qiymətləndirməlidir.
Həmin o 68 min subyektdə “Fəaliyyətinizi niyə dayandırdınız?” sualı əsasında anonim sorğu keçirilməli, cavablara əsasən diaqnoz qoymalı, bu diaqnoza əsasən iqtisadi reabilitasiya paketi hazırlanmalı və təcili surətdə islahatlara (vergi amnistiyasına, hüquqi təminatların gücləndirilməsinə və s.) başlamalıdır.
“Politfm”
