Foto: internet
Azərbaycanda hər zaman aktual olan və ciddi müzakirə tələb edən mövzulardan biri də ölkədən “beyin axını”nın olmasıdır. Statistik rəqəmlər də təsdiqləyir ki, ölkəni tərk edənlərin sayı hər il artır.
2014-cü ildə ölkəni tərk edənlərin sayı 800, 2015-ci ildə 1100, 2016-cı ildə 1711, 2017-ci ildə 1901, 2018-ci ildə 1600, 2019-cu ildə 1500, 2020-ci lldə 1100, 2021-ci ildə 1073, 2022-ci ildə 1069, 2023-cü ildə 2483, 2024-cü ildə 2015 nəfər ölkəni tərk edib.
2025-ci il üçün rəsmi “birdəfəlik gedənlər” statistikası 2200 nəfəri keçmir. Lakin ekspertlər bildirir ki, qeyri-rəsmi və ya müvəqqəti statusla xaricdə yaşayanların sayı bu rəqəmdən qat-qat çoxdur. Xüsusən xeyli insan Azərbaycanda qeydiyyatda qaldığı üçün ölkəni birdəfəlik tərk edənlərin sayı statistikada az görünür.
Rəsmi statistikaya görə, azərbaycanlılar ən çox Rusiya və Türkiyəyə köçürlər. Məsələn, 2023-cü ildə gedənlərin 720 nəfəri Rusiyaya, 483 nəfəri isə Türkiyəyə üz tutub. Onları ABŞ, Almaniya və Gürcüstan izləyir.
2023-cü ilin məlumatlarına görə, xaricə köçənlərin təxminən 70%-ni qadınlar (1716 nəfər), 30%-ni isə kişilər (767 nəfər) təşkil edib.
Ölkədə beyin axınını göstərən başqa bir fakt xaricdə təhsil alan tələbələrlə bağlıdır.
Xaricdə təhsil alan tələbələrin sayı həm qlobal miqyasda, həm də Azərbaycan üçün son illərdə əhəmiyyətli dərəcədə artıb. 2026-cı ilin mövcud statistik məlumatlarına əsasən “2022–2026 Dövlət Proqramı” və Hökumətlərarası Təqaüd Proqramları (HTP) çərçivəsində 700 nəfərə yaxın tələbə xaricə göndərilib.
Şəxsi vəsaiti hesabına oxuyanlarla birlikdə xaricdə təhsil alan azərbaycanlıların ümumi sayının 40,000 – 45,000 nəfər civarında olduğu təxmin edilir. Ən çox üstünlük verilən ölkələr Türkiyə, Rusiya, Almaniya, Polşa və İtaliyadır.
Ekspertlər bildirir ki, xaricdə təhsil alanların 30-40%-i ölkəyə qayıdır. Təhsilini başa vuranların əksəriyyəti karyerasını həmin ölkələrdə davam etdirməyə qərar verirlər.
Qeyri-rəsmi statistikanın rəqəmləri
BMT-nin İqtisadi və Sosial Məsələlər Departamenti (UN DESA) və Dünya Bankının məlumatlarına görə, Azərbaycandan kənarda yaşayan Azərbaycan mənşəli insanların ümumi sayı (miqrasiya stoku) 1 milyondan çox qiymətləndirilir.
Son 10 ildə xaricdə yaşayış icazəsi alan, vətəndaşlıq alan və ya uzunmüddətli vizalarla qalan Azərbaycan vətəndaşlarının real sayının illik orta hesabla 20,000 – 40,000 nəfər arasında olduğu ehtimal edilir.
Ekspertlər real rəqəmlərin rəsmi statistikadan dəfələrlə çox olmasını bir neçə əsas səbəblə izah edirlər. Hər il təxminən 10,000-dən çox gənc xaricə təhsilə gedir. Onların təxminən 60-70%-nin geri dönmədiyi və ya xaricdə iş taparaq qaldığı təxmin edilir. Yaxud, Rusiyada qeydiyyata düşmədən, sadəcə iş icazəsi və ya müvəqqəti qeydiyyatla yaşayan on minlərlə vətəndaşımız var. Türkiyədə isə son illər yaşayış icazəsi alan azərbaycanlıların sayı rəsmi “gedənlər” statistikasından dəfələrlə çoxdur.
Almaniya, Polşa və digər Şərqi Avropa ölkələrinə işçi vizası və ya “sığınacaq” yolu ilə gedənlərin əksəriyyəti ölkədəki qeydiyyatından çıxmır.
Müstəqil iqtisadçıların (məsələn, Qubad İbadoğlu, Rövşən Ağayev və s. müxtəlif illərdə verdiyi şərhlər) təxminlərinə görə, son 10 ildə ölkəni birdəfəlik və ya çox uzunmüddətli (faktiki köç) tərk edənlərin real sayı 300,000 ilə 500,000 nəfər arasında ola bilər.
Əgər rəsmi cədvəl bizə illik 1-2 min nəfər göstərirsə, xarici ölkələrin qəbul etdiyi Azərbaycan vətəndaşlarının sayına baxdıqda bu rəqəmin 15-20 dəfə daha çox olduğunu görmək mümkündür.
Bu fərqi ən yaxşı hiss etdirən göstərici xaricdən ölkəyə daxil olan pul köçürmələrinin (remittances) həcmi və xaricdəki diaspor mərkəzlərinin qeydiyyatındakı artım dinamikasıdır.
Ölkədən “beyin axını”nın əsas səbəbi nədir?
İnsanların ölkəni tərk etməsi sadəcə bir “səyahət həvəsi” deyil, adətən ciddi sosial-iqtisadi faktorlara əsaslanır.
1. Ekspertlər bu neqativ tendensiyanı ilk növbədə iqtisadi imkanlar və gəlir səviyyəsiylə əlaqələndirirlər. Bir çox gənc və peşəkar kadr daha yüksək əməkhaqqı və sosial təminat axtarışındadır. İnkişaf etmiş ölkələrdəki alıcılıq qabiliyyəti və iqtisadi sabitlik əsas cazibə qüvvəsidir.
2. Karyera və özünüreallaşdırma məsələsi önə çıxır. Xüsusilə elm, texnologiya və tibb sahəsində çalışanlar üçün xaricdə daha geniş laboratoriya imkanları, tədqiqat fondları və şəffaf karyera pilləkəni mövcuddur. “Layiq olduğum yerdə deyiləm” düşüncəsi insanları köçməyə sövq edir.
3. Təhsilin keyfiyyəti də əsas göstəricilər sırasındadır. Valideynlər övladlarının beynəlxalq standartlara uyğun təhsil almasını və gələcəkdə qlobal əmək bazarında rəqabətədavamlı olmasını istəyirlər.
4. Sosial mühit və həyat keyfiyyəti insanları hər zaman düşünməyə vadar edir. Bura ekologiya, nəqliyyat sistemi, qanunun aliliyi və fərdi azadlıqlar kimi amillər daxildir. İnsanlar gələcəklərini daha proqnozlaşdırıla bilən bir mühitdə qurmaq istəyirlər.
“Beyin axını” dövlət üçün niyə neqativdir?
Ekspertlər ölkəni tərk edənlərin və tərk etmək istəyənlərin sayının çoxluğunu birmənalı olaraq dövlət və cəmiyyət üçün neqativ hal kimi qiymətləndirirlər.
1. Bu tendensiya ilk növbədə intellektual itkidir. Dövlət bir vətəndaşın yetişməsi üçün (bağçadan universitetə qədər) illərlə vəsait xərcləyir. Həmin şəxs tam məhsuldar dövrünə çatanda ölkəni tərk edirsə, bu, yatırılan investisiyanın başqa bir ölkəyə “hədiyyə” edilməsi deməkdir.
2. Ölkəni təkr edənlərin sayının artması demoqrafik qocalmaya səbəb olur. Mühacirət edənlərin əksəriyyəti gənclər və enerjili təbəqədir. Bu, ölkədə yaşlı əhalinin payının artmasına və gələcəkdə işçi qüvvəsi çatışmazlığına səbəb olur.
3. Yeni ideyalar, startaplar və islahatlar adətən kreativ kütlə tərəfindən gətirilir. Beyin axını bu kütləni azaltdığı üçün ölkənin qlobal rəqabətdə geri qalma riski yaranır.
4. Vətəndaşların ölkəni tərk etməsi xidmət keyfiyyətinin aşağı düşməsi deməkdir. Ən yaxşı həkimlər, mühəndislər və müəllimlər gedəndə daxildə qalan xidmət sahələrində boşluqlar yaranır.
Bəzi ekspertlər bunu “beyin dövriyyəsi” kimi də görürlər. Əgər xaricə gedən şəxslər orada təcrübə toplayıb geri dönərlərsə və ya ölkəyə investisiya yatırarlarsa, bu müsbətə çevrilə bilər. Lakin bunun üçün ölkə daxilində həmin kadrların qayıdıb işləyə biləcəyi sağlam mühit və stimullar olmalıdır. İnsanların getməsi dövlət üçün bir “həyəcan siqnalı” olmalıdır. Əsas məqsəd sərhədləri bağlamaq deyil, ölkəni elə bir yerə çevirməkdir ki, istedadlı insanlar burada qalmağı və qurmağı daha üstün tutsunlar.
Problemin həlli üçün dövlət hansı addımları atmalıdır?
Ekspertlərin ümumi qənaəti budur ki, insanların ölkəni tərk etməsinin ən böyük səbəbi çox vaxt iqtisadi qeyri-müəyyənlikdir. Buna görə də aşağıdakı həll yolları təklif edilir və dövlətin bu məsələni prioritet elan etməli olduğu vurğulanır.
-Yüksək ixtisaslı mütəxəssislərin (həkimlər, mühəndislər, İT mütəxəssisləri) maaşları beynəlxalq standartlara yaxınlaşdırılmalıdır.
-Xaricdə təhsil alıb qayıdan və ya strateji sahələrdə çalışan gənclər üçün müəyyən müddətə gəlir vergisi güzəştləri tətbiq edilə bilər.
-Alimlər və gənc mütəxəssislər üçün mənzil təminatı proqramları genişləndirilməlidir.
-İnsanlar özlərini reallaşdıra bilmədikləri yerdə qalmaq istəmirlər. İşə qəbul və vəzifədə irəliləyiş zamanı qohumluq və ya tanışlıq deyil, yalnız bilik və bacarıq əsas götürülməlidir.
-Elmi araşdırmalar üçün qrantlar artırılmalı, laboratoriyalar müasirləşdirilməlidir. İnsan görməlidir ki, onun kəşfi və ya ideyası ölkə daxilində dəyər tapır.
-Bəzən ən parlaq beyinlər işçi olmaq deyil, iş qurmaq istəyir. Yeni biznes qurmaq istəyən gənclər üçün “kağız-kuğuz” işləri minimuma endirilməli, lisenziyalaşdırma asanlaşmalıdır.
-Dövlət innovativ layihələrə investisiya qoyan fondları stimullaşdırmalıdır.
-Beyin axını təkcə pulla bağlı deyil, həm də rahatlıqla bağlıdır.
Mütəxəssis öz övladının keyfiyyətli təhsil alacağına və ailəsinin yaxşı tibbi xidmət görəcəyinə əmin olmalıdır.
-Qanunun aliliyi, ifadə azadlığı və fərdi hüquqların qorunması yüksək intellektual səviyyəli insanların ölkəyə bağlılığını artıran fundamental amillərdir.
- Xaricdə təcrübə toplamış şəxslərə ölkədə rəhbər vəzifələr və xüsusi şərait təklif edən “Revers” proqramların yaradılması.
-İnsanları məcburi saxlamaq mümkün deyil.
Əsas hədəf — ölkəni istedadlı insanlar üçün “imkanlar mərkəzinə” çevirməkdir. Əgər bir mütəxəssis öz gələcəyini burada parlaq görürsə, o, heç bir yerə getməyəcək.
İlham Hüseyn
