Roma, İtaliya; avqust 2026 (foto: Amer Gazzal/”Shutterstock”)
Bu yay Avropanı bürüyən və rekordlarla müşayiət olunan dörd ardıcıl isti hava dalğası zamanı ölüm hallarının sayı gözləniləndən azı 35 min çox olub. Bu nəticə qitənin təxminən yarısını əhatə edən və hələ tam dəqiqləşdirilməmiş məlumatlar əsasında hesablanıb. Ona görə də yekun rəqəmin daha yüksək olacağı gözlənilir.
Bu barədə “The Guardian” məlumat yayıb.
İlkin göstəricilərə görə, Avropa İttifaqının üç böyük ölkəsində – Almaniya, Fransa və İspaniyada normadan artıq ölüm sayı birlikdə 25 mini keçib. Mütəxəssislər avqust ayının yekun məlumatları toplandıqdan sonra bu rəqəmin xeyli artacağını bildirirlər.
Ölkələrin tətbiq etdiyi hesablama üsulları fərqli olduğundan bu göstəriciləri birbaşa müqayisə etmək mümkün deyil. Almaniya və İspaniya istilərin təsiri ilə əlaqələndirilən ölüm hallarını statistik modellər vasitəsilə hesablayır. Fransa isə ilkin mərhələdə bütün səbəblər üzrə qeydə alınmış ölüm sayının gözlənilən göstəricini nə qədər aşdığını açıqlayır.
Ardıcıl isti hava dalğaları rekordları yeniləyib
Maydan bəri Qərbi Avropada müşahidə olunan isti hava dalğaları yüzlərlə meteoroloji stansiyada tarixi temperatur rekordlarının yenilənməsinə səbəb olub. Fransada ölkə üzrə indiyədək ölçülmüş ən yüksək orta gündəlik temperatur qeydə alınıb.
İyunun sonlarında Almaniyada temperatur rekordları üç gün dalbadal yenilənib, 46 meteoroloji stansiyada havanın temperaturu 40 dərəcəni ötüb. İspaniyada isə temperatur uzun müddət 42 dərəcədən yüksək olub.
İqlim alimlərinin fikrincə, insan fəaliyyəti nəticəsində yaranan qlobal istiləşmə belə ekstremal hava hadisələrinin daha tez-tez baş verməsinə və daha şiddətli olmasına səbəb olur.
Ən yüksək göstərici Almaniyadadır
İstilərin təsiri ilə əlaqələndirilən ən yüksək ölüm göstəricisi Almaniyada qeydə alınıb. Robert Kox İnstitutunun hesablamasına görə, aprelin 6-dan avqustun 9-dək ölkədə təxminən 14 min ölüm halı yüksək temperaturla əlaqələndirilə bilər.
İnstitut təkcə iyunun 22-dən 28-dək davam edən isti hava dalğası zamanı təxminən 9 min 600 nəfərin ölümünü istilərin təsiri ilə əlaqələndirib. Həmin günlərdə Almaniyanın bir çox bölgəsində temperatur 40 dərəcəni keçmişdi.
Bu yay Almaniyada istilərlə əlaqələndirilən ölüm sayı müşahidələr aparılmağa başlanandan bəri ən yüksək həddə çatıb. Əvvəlki rekord 2018-ci ildə qeydə alınmış 8 min 900 ölüm idi. RKI-nin məlumatına görə, adi yay mövsümlərində bu göstərici çox vaxt 2 mindən aşağı olur.
İspaniyanın III Karlos Səhiyyə İnstitutunun MoMo monitorinq sistemi maydan avqustun 25-dək 4 min 947 ölüm halını yüksək temperaturun təsiri ilə əlaqələndirib. Bu, İspaniyada indiyədək qeydə alınmış ən yüksək illik göstəricidir. Əvvəlki rekord 2022-ci ildə qeydə alınan 4 min 520 ölüm idi.
Fransada 500-dən çox meteoroloji stansiyada temperatur 40 dərəcəni keçib. İsti hava dalğasının ən kəskin dövründə ölkə ərazisinin 98 faizi üçün yüksək temperatur xəbərdarlığı qüvvədə olub.
Fransanın milli səhiyyə agentliyinin ilkin məlumatına görə, mayın sonundan iyulun 22-dək bütün səbəblər üzrə ölüm sayı gözləniləndən təxminən 7 min 300 çox olub. Avqust ayına dair göstəricilər hələ açıqlanmayıb. İlkin hesablamalar bütün ölüm hallarının təxminən 80 faizini əhatə edən elektron ölüm şəhadətnamələri əsasında aparılıb.
“Santé publique France” nəşrinin məlumatına görə, təkcə iyulun 3-dən 22-dək davam edən isti hava dalğası zamanı 1243 normadan artıq ölüm qeydə alınıb. Onların 917-si 75 və daha yuxarı yaşlı insanların payına düşüb.
Avropa İttifaqında 2008-ci ildən bəri toplanan normadan artıq ölüm statistikası göstərir ki, bundan daha yüksək göstəricinin qeydə alındığı digər yeganə yay həftəsi COVID-19-un hələ geniş yayıldığı 2022-ci ilin iyuluna təsadüf edib.
İstilərlə bağlı ölüm sayı necə hesablanır?
Normadan artıq ölüm müəyyən dövrdə qeydə alınan ölüm hallarının statistik modellə hesablanan gözlənilən saydan çox olan hissəsidir. Almaniya və İspaniya gündəlik temperatur göstəriciləri ilə ölüm hallarını müqayisə edərək yüksək temperaturun təsiri ilə əlaqələndirilə bilən ölüm sayını hesablayır.
Belə hesablamalara ehtiyac yaranmasının səbəbi odur ki, istilik ölüm sənədlərində nadir hallarda birbaşa səbəb kimi göstərilir. Yüksək temperatur daha çox ürək-damar, tənəffüs sistemi və böyrək xəstəliklərini ağırlaşdırır. Bu zaman rəsmi ölüm səbəbi kimi infarkt, insult və ya böyrək çatışmazlığı göstərilə bilər.
Ölüm halları arta bilər
Ölümün dəqiq səbəbinin müəyyənləşdirilməsi həftələrlə, bəzən isə aylarla davam edir. Bir sıra Avropa ölkələri avqustun əvvəlinə aid göstəriciləri belə hələ açıqlamayıb.
Almaniyanın keçmiş səhiyyə naziri Karl Lauterbax indiyədək açıqlanan rəqəmlərin real itkiləri tam əks etdirmədiyini və yekun göstəricilərin daha yüksək ola biləcəyini bildirib.
İtaliyanın istilərlə bağlı milli müşahidə sistemi yerli bələdiyyələrdən daxil olan məlumatlar əsasında işlədiyindən statistik göstəricilərin hazırlanmasında ciddi gecikmələr yaranır. Ona görə də ölkə hələlik ümumiləşdirilmiş ölüm sayını deyil, yalnız natamam operativ göstəriciləri açıqlayıb.
“Politfm”
