İllüstrasiya: “ChatGPT”
Rusiyaya qarşı sanksiyaları sərtləşdirmək məqsədilə hazırlanmış qanun layihəsi ABŞ Prezidenti Donald Trampa Çinin, Hindistanın və bir sıra müttəfiq ölkələrin mallarına 100 faizə qədər gömrük rüsumu qoymaq imkanı yarada bilər.
“The Atlantic”-in müəllifi Tomas Rayt yazır ki, Ukraynaya dəstək tədbiri kimi təqdim olunan layihənin əsas nəticəsi Rusiyaya təzyiqin artması yox, prezidentin tarif səlahiyyətlərinin genişlənməsi ola bilər.
Mövcud sanksiyalar qanunla möhkəmləndiriləcək
Nümayəndələr Palatasının bu həftə səsverməyə çıxaracağı gözlənilən layihə mərhum senator Lindsi Qrehemin adını daşıyır. Sənədin rəsmi adı belədir – “Lindsey O. Graham Sanctioning Russia and Iran Act of 2026”. Nəşrin məqaləsində layihənin Rusiyaya aid müddəaları təhlil olunur.
Hazırda ABŞ-nin minlərlə Rusiya rəsmisi və şirkətinə qarşı tətbiq etdiyi sanksiyaların əksəriyyəti prezident fərmanlarına əsaslanır. Bu səbəbdən prezident istədiyi vaxt həmin məhdudiyyətləri aradan qaldıra bilər.
Qanun layihəsi qəbul olunarsa, mövcud sanksiyaların böyük hissəsi qanunla təsbit ediləcək. Beləliklə, Tramp onları Konqresin razılığı olmadan ləğv edə bilməyəcək. Sənəddə bəzi Rusiya rəsmiləri və şirkətləri ayrıca göstərilir və bu, prezidentin sərbəst qərar vermək imkanını müəyyən qədər məhdudlaşdırır.
Ukraynanın fəal tərəfdarlarından biri olmuş Lindsi Qrehem layihəni məhz bu məqsədlə hazırlamışdı. Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenski və ABŞ-nin 30-dan çox təhlükəsizlik və xarici siyasət mütəxəssisi Konqresi sənədi qəbul etməyə çağırıb.
Prezident sanksiyaları dayandırmaq hüququnu saxlayır
Tomas Raytın fikrincə, layihə ilk baxışda göründüyü qədər sərt deyil. Sənəd Rusiyaya qarşı ciddi yeni sanksiyalar nəzərdə tutmur. Üstəlik, prezident tətbiq olunan tədbirin dayandırılmasını ABŞ-nin milli maraqlarına uyğun sayarsa, istənilən sanksiyanı qüvvədən sala bilər.
Başqa sözlə, layihə bir tərəfdən Trampın sanksiyaları özbaşına ləğv etməsini çətinləşdirir, digər tərəfdənsə ona geniş istisna səlahiyyəti verir.
Müəllifin fikrincə, sənədin ən mühüm hissəsi birbaşa Rusiyaya qarşı sanksiyalar deyil, üçüncü ölkələrə tətbiq edilə biləcək gömrük tarifləridir.
Rusiya neftini alan ölkələrə 100 faizlik tarif
Layihə prezidentə Rusiyadan ən çox xam neft alan beş ölkəyə və Rusiya qazının beş əsas idxalçısına 100 faizə qədər gömrük rüsumu tətbiq etmək hüququ verir.
Bu kateqoriyalara daxil ola biləcək dövlətlər arasında Çin və Hindistanla yanaşı, ABŞ-nin müttəfiqləri olan Fransa və Yaponiya, həmçinin Macarıstan və Slovakiya da var.
Prezident Rusiyanın neft sanksiyalarından yayınmasına ən çox kömək etdiyini düşündüyü daha beş ölkəyə qarşı da tarif tətbiq edə bilər. Lakin “sanksiyalardan yayınmağa yardım” anlayışının dəqiq meyarları göstərilmir. Hansı ölkələrin bu siyahıya salınacağını böyük ölçüdə prezident özü müəyyənləşdirəcək.
Bayden administrasiyasında çalışmış ticarət hüququ üzrə mütəxəssis Piter Harrell bildirir ki, layihə Trampa ənənəvi tarif qanunlarından daha geniş sərbəstlik verir və sənəddə bu səlahiyyəti məhdudlaşdıran yetərli təminatlar yoxdur.
Tramp qanunu daha geniş yozmağa çalışa bilər
Layihənin sadə hüquqi şərhinə görə, prezident tarifləri yalnız ilk beşliyə daxil olan ölkələrə tətbiq edə bilər. Lakin Harrell Tramp administrasiyasının qanunu daha geniş yozmağa çalışacağını istisna etmir.
Məsələn, Ağ Ev Avropa İttifaqını ayrı-ayrı dövlətlərin birliyi deyil, vahid ölkə kimi qiymətləndirərək bütün ittifaqın mallarına tarif qoymağa cəhd göstərə bilər. Administrasiya Rusiyanın sanksiyalardan yayınmasına ciddi aidiyyəti olmayan ölkələrə qarşı da bu qanundan əsas kimi istifadə edə bilər.
Tramp əvvəllər Hindistana tətbiq etdiyi 25 faizlik tarifi bu ölkənin Rusiyadan neft alması ilə əsaslandırmışdı. Lakin sonradan yayılan məlumatlara görə, qərarda Trampın Hindistanın Baş naziri Narendra Modiyə qarşı şəxsi narazılığı da rol oynamışdı. ABŞ Ali Məhkəməsi həmin tarifi sonradan qanunsuz saymışdı.
Məhkəmə prosesi tarifləri dərhal dayandırmır
Tramp administrasiyası qanunun mətnində nəzərdə tutulandan daha geniş tariflər tətbiq edərsə, bu qərarlar məhkəməyə verilə bilər. Lakin belə işlərin araşdırılması uzun çəkir.
Ali Məhkəmə 2026-cı ilin fevralında fövqəladə iqtisadi səlahiyyətlər haqqında qanunun prezidentə tarif qoymaq hüququ vermədiyi barədə qərar çıxarmışdı. Buna baxmayaraq məhkəmə çəkişməsi təxminən bir il davam etmiş, həmin müddətdə administrasiyaya rüsumları toplamaq imkanı verilmişdi.
“The Atlantic” yazır ki, yeni qanunla bağlı proses də eyni şəkildə uzana bilər. Bu halda Tramp prezidentlik müddətinin böyük hissəsində geniş tarif səlahiyyətlərindən istifadə edə bilər.
Tramp Rusiyaya qarşı sərt addımlar atacaqmı?
Məqalənin müəllifi Trampın bu səlahiyyətlərdən Rusiyaya qarşı istifadə edəcəyinə şübhə ilə yanaşır. İran müharibəsi başlayandan sonra neftin bahalaşmasının qarşısını almaq üçün Tramp Rusiya neftinə tətbiq edilən bəzi sanksiyaları yumşaltmışdı.
Neft qiymətlərinin yüksək qaldığı və Konqresə aralıq seçkilərinə təxminən bir ay qaldığı bir vaxtda Ağ Evin Rusiyanın enerji ixracını daha da məhdudlaşdıracağı inandırıcı görünmür. Administrasiya Konqresdə hər iki partiyanın dəstəklədiyi mövcud sanksiyaların bir qismini də tam icra etməyib.
Bundan başqa, Tramp bu yaxınlarda Cared Kuşner və Stiv Uitkoffu Moskvaya göndərərək bildirmişdi ki, Ukrayna müharibəsində gərginliyin müəyyən qədər azaldılması müqabilində sanksiyalar yumşaldıla bilər.
Ukrayna üçün simvolik, Tramp üçün real imkan
Layihənin tərəfdarları hesab edirlər ki, onun faydaları mümkün risklərdən daha çoxdur. Karnegi Beynəlxalq Sülh Fondunun baş elmi işçisi Erik Çiaramellanın fikrincə, Avropaya təzyiq göstərmək üçün Trampın əlində onsuz da çox sayda vasitə var. Yeni qanun bu riski yalnız müəyyən qədər artıracaq, əvəzində prezident üzərində Rusiyaya qarşı daha sərt davranmaq üçün siyasi təzyiq yaradacaq.
Layihənin lehinə ən güclü arqumentlərdən biri Ukrayna rəhbərliyinin onu dəstəkləməsidir. Qanunun qəbulu Konqresin Kiyevə siyasi dəstəyini nümayiş etdirə bilər.
Lakin Tomas Rayt yazır ki, Ukraynanın simvolik addımlardan daha çox, hava hücumundan müdafiə raketlərinə və qış aylarını keçirmək üçün əlavə maliyyə yardımına ehtiyacı var. Tramp həmin yardımı vermək səlahiyyətinə malik olsa da, indiyə qədər bundan istifadə etməyib. Yeni qanunun onun mövqeyini dəyişib-dəyişməyəcəyi də aydın deyil.
Məhdudlaşdırıcı düzəlişlər qəbul edilməyib
Nümayəndələr Palatasının Qaydalar Komitəsindəki demokratlar layihənin riskli müddəalarını məhdudlaşdırmağa çalışıblar. Onlar:
– Avropa İttifaqının vahid ölkə kimi qiymətləndirilməsini qadağan etməyi;
– prezidentin sanksiyaları dayandırmaq səlahiyyətini məhdudlaşdırmağı;
– Rusiyadan başqa, digər ölkələrə qarşı geniş tarif tətbiqinə imkan verən bölməni çıxarmağı təklif ediblər.
Bu təkliflərin hamısı komitədə 3 səsə qarşı 7 səslə rədd edilib. Konqresin rəsmi sənədləri də bunu təsdiqləyir.
Tomas Raytın qənaətinə görə, həmin məhdudiyyətlər olmadan layihə Ukraynaya real yardım göstərən vasitədən daha çox, Trampa ABŞ-nin müttəfiqləri və tərəfdaşları ilə tarif müharibəsini yenidən genişləndirmək üçün hüquqi əsas verir. Müəllif hesab edir ki, Ukraynaya simvolik siyasi dəstək nümayiş etdirmək naminə belə bir riskə getməyə dəyməz.
“Politfm”
