İllüstrasiya: Sİ
Türkiyə parlamenti avqustda PKK üzvlərinin silahı yerə qoyaraq normal həyata qayıtmasına imkan verən qanun qəbul edib. Sənəd siyasi məhbusların və ölkədən getmiş şəxslərin geri dönməsini də nəzərdə tutur. Yaxın aylarda yüzlərlə PKK üzvünün bu imkandan yararlanaraq Türkiyəyə qayıdacağı gözlənilir.
Əvvəlki illərdə belə bir qərarın qəbulu çətin ki, mümkün olardı. Türkiyə ilə PKK arasındakı qarşıdurma ölkə sərhədlərini aşaraq İraq və Suriyaya yayılmışdı. Tərəflər təxminən 30 il ərzində dəfələrlə danışıqlar aparsalar da, silahlı qarşıdurmaya son qoyacaq hüquqi zəmin yaradılmamışdı.
“Foreign Policy” nəşrində dərc olunmuş məqalənin müəllifi Giran Özcan hesab edir ki, yeni prosesi yalnız Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın siyasi planları ilə izah etmək doğru deyil. Onun fikrincə, Türkiyənin təhlükəsizliklə bağlı narahatlığı və Yaxın Şərqdə dəyişən qüvvələr nisbəti Ankara üçün daxili siyasi hədəflər qədər əhəmiyyətlidir.
Seçki hesablamaları məsələnin yalnız bir tərəfidir
Türkiyədə yeni prosesə şübhə ilə yanaşanlar az deyil. Tənqidçilər bildirirlər ki, Ərdoğan kürd seçicilərin dəstəyini qazanaraq hakimiyyətini uzatmağa çalışır. Konstitusiya ona yenidən namizəd olmaq üçün maneələr yaratdığından, parlamentdə əlavə dəstəyə ehtiyacı ola bilər.
Məqalədə bu narahatlığın əsassız olmadığı vurğulanır. Ərdoğanın prosesdən siyasi qazanc əldə etməyə çalışacağı istisna olunmur. Ancaq müəllifin fikrincə, məsələ bununla bitmir.
PKK və kürd siyasi hərəkatı ilə razılaşma türk millətçilərinin sərt etirazına da səbəb ola bilər. Bu, Ərdoğanın seçkidə kürdlərdən alacağı səsləri kompensasiya etməyəcək itkiyə yol aça bilər. Türkiyə rəhbərliyinin tərəddüdü də məhz bununla bağlıdır. Millətçi seçicilərin reaksiyasından doğan qorxu on il əvvəlki danışıqların nəticəsiz qalmasında mühüm rol oynamışdı.
Müəllif xatırladır ki, indiki prosesdə təşəbbüsü bəzi hallarda Ərdoğan yox, onun koalisiya ortağı, Milliyyətçi Hərəkat Partiyasının sədri Dövlət Baxçalı göstərib. Baxçalı hökuməti gecikdirdiyi addımları atmağa çağırıb. Halbuki o, əvvəllər dəfələrlər kürdyönlü partiyanın bağlanmasını tələb etmişdi.
Türkiyəni narahat edən regional dəyişikliklər
Məqalədə qeyd olunur ki, yeni siyasətin əsas səbəblərini Türkiyənin daxilində yox, bölgədə baş verən hadisələrdə axtarmaq lazımdır.
2023-cü il oktyabrın 7-də HƏMAS-ın İsrailə hücumundan sonra Yaxın Şərqdə qüvvələr nisbəti sürətlə dəyişməyə başladı. Ardınca “Hizbullah” ağır zərbələr aldı, 2024-cü ilin dekabrında Bəşər Əsəd hakimiyyəti devrildi, daha sonra İran ətrafında müharibə genişləndi.
Ərdoğan 2024-cü ilin oktyabrında parlamentdə çıxış etmiş, İsrailin növbəti hədəfinin Türkiyə ola biləcəyini söyləmiş və ölkə daxilində birliyi möhkəmləndirməyə çağırmışdı. Elə həmin gün Dövlət Baxçalı parlamentdə kürdyönlü Xalqların Bərabərlik və Demokratiya Partiyasının (DEM) nümayəndələri ilə görüşmüşdü. Onda bu addım yeni danışıqların başlanacağına dair ilk ciddi işarə kimi qiymətləndirilmişdi.
Türkiyə rəhbərliyi bölgədəki qarışıqlığın kürd təşkilatlarının siyasi və hərbi imkanlarını artıra biləcəyindən narahatdır. Ankara xüsusilə Suriya və İranda baş verə biləcək dəyişikliklərin sonradan Türkiyədə də təsir göstərəcəyini ehtimal edir.
Suriyadakı Suriya Demokratik Qüvvələri və İrandakı Kürdüstan Azad Həyat Partiyası (PJAK) PKK ilə bağlı təşkilatlar sayılır. Hər iki qurumun bölgədə mühüm hərbi gücə malik olması Abdullah Öcalanın Ankara ilə danışıqlardakı mövqeyini gücləndirib.
İsraillə bağlı narahatlıq
Türkiyənin başqa bir narahatlığı İsrailin bölgədəki kürd qüvvələri ilə əlaqələrini genişləndirməsi ehtimalıdır.
Məqalədə bildirilir ki, İsraillə kürd təşkilatları arasında davamlı və rəsmi əməkdaşlıq hələ yaranmayıb. Buna baxmayaraq suriyalı kürd nümayəndələrinin İsrail rəsmiləri ilə görüşdüyünə dair xəbərlər var.
Türkiyə rəhbərliyi belə bir yaxınlaşmanın kürd təşkilatlarının imkanlarını artıracağını və Türkiyə ilə İsrail arasında yaranan regional rəqabətdə qüvvələr nisbətini dəyişəcəyini düşünür.
Bu şəraitdə Ankara bölgədəki kürd təşkilatlarına təsir göstərə bilən Abdullah Öcalanla danışmağa üstünlük verib. Müəllifin fikrincə, Öcalanın Suriyadakı və İrandakı kürd qüvvələrinə təsiri onun Türkiyə daxilindəki imkanlarından daha mühüm danışıq vasitəsinə çevrilib.
İlin əvvəlində Öcalanın Suriya Demokratik Qüvvələri ilə Dəməşqdəki yeni hakimiyyət arasında qarşıdurmanın dayandırılmasına kömək etdiyi bildirilir. Bundan sonra həmin qüvvələrin yeni Suriya dövlətinə tabe olması barədə razılıq əldə edilib.
Hakimiyyət-müxalifət birliyi
Yeni proses Türkiyədə nadir görünən siyasi razılaşma yaradıb. Hakimiyyətlə yanaşı, silahlı qarşıdurmaya son qoyulmasını ana müxalifət partiyası da dəstəkləyir. Bu dəstək müxalifətin prezidentliyə əsas namizədlərindən sayılan Əkrəm İmamoğlunun siyasi motivli olduğu bildirilən məhkəmə işi üzrə həbsdə saxlanmasına baxmayaraq verilib.
Giran Özcan hesab edir ki, belə geniş razılaşmanın yaranması təsadüfi deyil. Türkiyə Yaxın Şərqdəki kürd qüvvələrinin bölgənin gələcəyinə nə qədər təsir göstərə biləcəyini digər dövlətlərdən daha yaxşı anlayır.
Bununla belə, silahların yerə qoyulması hələ məsələnin həlli demək deyil. Kürdlərin yerli idarəetmədə və iqtisadi məsələlərdə daha geniş söz sahibi olması üçün hüquqi və konstitusiya dəyişikliklərinə ehtiyac var. Seçilmiş kürd siyasətçilərin vəzifədən uzaqlaşdırılması, müxalifət nümayəndələrinin həbsi və məhkəmələrin siyasi mübarizə vasitəsinə çevrilməsi ilə bağlı narahatlıq da aradan qalxmayıb.
Əsas sınaq bundan sonra başlayacaq
PKK-nın indiki mərhələdəki tələbləri Türkiyənin bütövlükdə demokratikləşdirilməsi istəyindən daha məhdud görünür. Təşkilat silahlı hərəkatdan qanuni siyasi və ictimai quruma çevrilmək istəyir. Bunun üçün üzvlərinin tərksilahdan sonra ictimai həyatdan tam kənarlaşdırılmayacağına təminat istəyir.
Ankaranı gözləyən ilk ciddi sınaqlardan biri Abdullah Öcalanın həbsxanadakı vəziyyəti olacaq. PKK onun saxlanma şəraitinin yaxşılaşdırılmasını və xarici aləmlə daha sərbəst əlaqə saxlamasına imkan verilməsini istəyir. Təşkilat hesab edir ki, Öcalan silahlı mübarizədən imtina prosesini idarə etmək üçün öz tərəfdarları ilə birbaşa danışa bilməlidir.
Müəllif qeyd edir ki, Ərdoğanın siyasi rəqiblərinə təzyiqdən imtina etməsi və ya qısa müddətdə demokratik islahatlara başlaması prosesin ilk mərhələsi üçün şərt sayılmır. Əsas sual budur: hakimiyyət PKK-nın silahlı təşkilatdan siyasi vasitələrlə fəaliyyət göstərən qanuni hərəkata çevrilməsinə razı olacaqmı?
Silahı yerə qoyan tərəf siyasi fəaliyyət üçün yeni imkan yarandığını görməlidir. Əks halda PKK daxilində belə bir fikir formalaşa bilər ki, tərksilah təşkilatın uzun illər ərzində malik olduğu yeganə təsir vasitəsindən məhrum edəcək.
Giran Özcanın qənaətinə görə, sülhün əldə olunması Türkiyənin dərhal demokratikləşəcəyinə təminat vermir. Bununla belə, demokratik dəyişikliklərin baş verməsi üçün silahlı qarşıdurmanın bitməsi vacibdir.
PKK ilə yanaşı, Türkiyə Suriya, İraq və İrandakı kürd təşkilatlarına qarşı hərbi əməliyyatlarını da birdəfəlik dayandırarsa, proses regional baxımdan uğurlu sayıla bilər. Yaxın Şərqin uzunmüddətli qarışıqlıq dövrünə qədəm qoyduğu bir vaxtda kürd məsələsində sabitliyin yaradılması Türkiyənin gələcəyi üçün ən mühüm strateji addımlardan birinə çevrilə bilər.
“Politfm”
