Foto: “Armenpress”
Ermənistanın Baş naziri Nikol Paşinyan avqustun 28-də Milli Məclisdə hökumətin 2026–2031-ci illər üzrə fəaliyyət proqramını təqdim edib.
Sənəd “Real Ermənistan” ideologiyasına, hakim Vətəndaş Müqaviləsi Partiyasının 7 iyun 2026-cı il parlament seçkiləri üçün hazırladığı proqrama, həmçinin Ermənistanın iqtisadi və institusional transformasiyası doktrinasına əsaslanır.
Ermənistan Mərkəzi Seçki Komissiyasının təsdiqlədiyi nəticələrə görə, “Vətəndaş müqaviləsi” seçkilərdə səslərin 49,7 faizini və 105 yerlik parlamentdə 64 mandat qazanıb. Paşinyan bu nəticəni seçicilərin “Real Ermənistan” ideologiyasına verdiyi mandat kimi qiymətlərndirib (AP).
Baş nazir seçkinin nəticələrinin “tarixi” olduğunu və Ermənistan Respublikasının funksional məqsədini yenidən müəyyənləşdirdiyini bildirib. Paşinyanın sözlərinə görə, məhz bu dövlət modeli “Dördüncü Respublika” adlandırılır və artıq formalaşmış siyasi reallıqdır (“Armenpress”).
Tarixi ədalətdən mövcud dövlətə
Paşinyan çıxışında 1990-cı il Müstəqillik Bəyannaməsinin Ermənistan dövlətinə tarixi ədaləti bərpa etmək vasitəsi kimi yanaşdığını və bu düşüncənin Qarabağ hərəkatında ifadə olunduğunu bildirib.
“Real Ermənistan” isə dövlətin məqsədini beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlər daxilində yaşayan vətəndaşların ehtiyacları ilə məhdudlaşdırır. Konsepsiyaya əsasən, Ermənistan Respublikasının əsas funksiyası 29 743 kvadratkilometrlik ərazidə vətəndaşların sülhünü, azadlığını, təhlükəsizliyini və rifahını təmin etmək, onların xoşbəxt yaşaması üçün mühit yaratmaq, xalqın kimliyini qorumaq və inkişaf etdirməkdir (Paşinyanın parlamentdəki çıxışı).
Beləliklə, ideologiyanın coğrafi və siyasi mərkəzi tarixi Ermənistan anlayışı deyil, mövcud Ermənistan Respublikası, onun beynəlxalq səviyyədə tanınan ərazisi, sərhədləri və vətəndaşlarıdır.
Paşinyan bu yanaşmanı 2025-ci ilin fevralında ictimaiyyətə təqdim etdiyi “Real Ermənistan” doktrinasında “Vətən dövlətdir; vətəni sevirsənsə, dövlətini gücləndir” tezisi ilə ifadə etmişdi (Ermənistan baş nazirinin rəsmi doktrinası).
Etnik kimlikdən vətəndaşlıq kimliyinə
Konsepsiyada “millət” və “xalq” anlayışları bir-birindən fərqləndirilir. Paşinyanın təqdimatına görə, millət etnik və mədəni birliyi, xalq isə ortaq vətəndaşlığa və siyasi-hüquqi subyektliyə malik toplumu ifadə edir.
Bu modeldə Ermənistan xalqı yalnız etnik ermənilərdən ibarət sayılmır. Ermənistan Respublikasının bütün vətəndaşları, o cümlədən ölkədə yaşayan milli azlıqlar dövlət yaradan siyasi toplumun tərkib hissəsi kimi qəbul edilir. Etnik ermənilər isə həmin toplumun dövlətqurucu nüvəsi kimi təqdim olunur.
“Real Ermənistan” milli kimliyi ləğv etmir, onu dövlətçilik çərçivəsinə yerləşdirir. Doktrinada Ermənistan Respublikası, müstəqillik, suverenlik, vətəndaşlıq, demokratiya və ordu əsas milli dəyərlər sırasında göstərilir. Erməni dili və əlifbası, ədəbiyyat, tarix, folklor, elm, ailə, fərd, diaspor, eləcə də milli azlıqların adət və inancları da bu dəyərlər sisteminə daxildir.
“Dördüncü Respublika” nədir?
Paşinyanın siyasi terminologiyasında “Dördüncü Respublika” Ermənistanın dövlət adının dəyişdirilməsi deyil, onun inkişafında yeni mərhələnin adıdır.
Baş nazir Üçüncü Respublikanın münaqişə məntiqi əsasında formalaşdığını, Dördüncü Respublikanın isə sülh məntiqinə əsaslandığını bildirir. Yeni modeldə dövlət tarixi ərazi iddialarını həyata keçirən vasitə deyil, mövcud sərhədləri daxilində vətəndaşların təhlükəsizliyini və rifahını təmin edən institut kimi müəyyənləşdirilir.
Hökumət proqramının yekun hissəsində də Ermənistanın “Dördüncü Respublika” adlandırılan tarixi mərhələyə daxil olduğu qeyd edilir. Bu mərhələnin hüquqi və institusional istiqamətlərindən biri yeni Konstitusiyanın qəbuludur.
Paşinyanın 2025-ci ildə təqdim etdiyi doktrinaya görə, yeni Konstitusiyanın referendum yolu ilə qəbulu “dövlətsiz millət” modelindən “dövlət quran xalq” modelinə keçidi rəsmiləşdirməlidir. Hökumət proqramında yeni Konstitusiyanın qəbulu, seçki sisteminin dəyişdirilməsi, vətəndaşlıq institutunun yenidən qiymətləndirilməsi, insan hüquqlarının müdafiəsi və məhkəmə sisteminin müstəqilliyinin gücləndirilməsi ayrıca istiqamətlər kimi göstərilib.
Azərbaycanla sülh və regional siyasət
“Real Ermənistan” ideologiyasında təhlükəsizliyin əsas təminatı kimi sülh, dövlət sərhədlərinin legitimliyi, regional qarşılıqlı asılılıq və xarici münasibətlərin şaxələndirilməsi təqdim edilir.
Hökumət proqramında Azərbaycanla sülhün möhkəmləndirilməsi və institusionallaşdırılması əsas prioritetlərdən biri kimi göstərilir. Qarşıdakı beş il üçün aşağıdakı istiqamətlər müəyyənləşdirilib:
• Ermənistanla Azərbaycan arasında sülh və dövlətlərarası münasibətlər haqqında sazişin imzalanması və ratifikasiyası;
• dövlət sərhədinin delimitasiya və demarkasiyasının davam etdirilməsi;
• iki ölkənin vətəndaş cəmiyyətləri və biznes dairələri arasında əlaqələrin genişləndirilməsi;
• ikitərəfli ticarətin fəallaşdırılması;
• “Sülhün kəsişməsi” təşəbbüsü və TRIPP layihəsi əsasında regional kommunikasiyaların açılması.
Proqramda Türkiyə ilə diplomatik münasibətlərin qurulması və sərhədlərin açılması istiqamətində danışıqların davam etdirilməsi də nəzərdə tutulur.
Xarici siyasətin ümumi modeli “balanslaşdırılmış və balanslaşdıran siyasət” adlandırılır. Məqsəd Ermənistanın xarici əlaqələrində birtərəfli asılılığın yaranmasına imkan verməmək və müxtəlif tərəfdaşlarla münasibətlər arasında tarazlıq yaratmaqdır. Gürcüstan, İran, Türkiyə və Azərbaycanla münasibətlərin inkişafı bu siyasətin regional istiqaməti kimi təqdim edilir.
Rifah dövlətin əsas funksiyasına çevrilir
“Real Ermənistan”ın əsas tezislərindən biri dövlət, vətən və rifah anlayışlarının birləşdirilməsidir. Paşinyanın doktrinasında dövlət vətəndaşın təhlükəsizliyi ilə yanaşı, onun işləməsi, gəlir qazanması və həyat səviyyəsini yüksəltməsi üçün vasitə kimi təqdim edilir.
Konsepsiyada iqtisadi fəaliyyət və varlanmaq mənfi anlayış kimi deyil, qanunçuluq, bərabərlik və məhsuldar əmək şəraitində ictimai rifahın yaradılması vasitəsi kimi qiymətləndirilir. Dövlətin vəzifəsi vətəndaş üçün təhsil, bilik, peşə bacarığı və öz potensialını reallaşdırmaq imkanları yaratmaqdır.
İdeologiyanın “insan ən yüksək dəyərdir” prinsipinə görə, dövlət siyasətinin mərkəzində insanın gündəlik ehtiyacları dayanmalıdır. Təhlükəsizlik, azadlıq, sağlamlıq, məşğulluq, gəlir, yaşayış şəraiti, sosial əlaqələr və mədəni həyata çıxış xoşbəxt insan modelinin əsas elementləri kimi göstərilir.
İdeologiyanın rəqəmlərlə ifadəsi
2026–2031-ci illər üzrə hökumət proqramı “Real Ermənistan”ın sosial və iqtisadi hissəsini konkret göstəricilərlə tamamlayır.
Hökumət qarşıdakı beş il ərzində:
• 6 faiz illik iqtisadi artım təmin etməyi;
• 125 min yeni iş yeri yaratmağı;
• Ermənistan mənşəli məhsulların ixracını ən azı iki dəfə artırmağı;
• sənaye istehsalının həcmini 50 faiz artıraraq 3,3 trilyon dramdan 5 trilyon drama çatdırmağı;
• kənd təsərrüfatının ümumi məhsulunu ən azı 50 faiz, taxıl istehsalını isə iki dəfə artırmağı;
• yoxsulluq səviyyəsini 5 faiz bəndi azaltmağı;
• bütün əhalini tibbi sığorta sisteminə daxil etməyi;
• Ermənistan vətəndaşları üçün Avropa İttifaqına vizasız girişə nail olmağı planlaşdırır.
İnfrastruktur proqramına 2 500 kilometr avtomobil yolunun və 40 körpünün tikintisi və ya təmiri, 10 su anbarının inşasına başlanması, 350 kilometr kanal və boru xəttinin çəkilməsi, əlavə 10 min hektar ərazinin suvarma suyu ilə təmin edilməsi daxildir.
Hökumət həmçinin 300 məktəbin, 30 kollecin, 100 məktəbdənkənar təhsil müəssisəsinin, 100 uşaq bağçasının və 100 çoxfunksiyalı idman meydançasının tikintisini, əsaslı təmirini və ya yenidən qurulmasını nəzərdə tutur.
Enerji sahəsində 1 000 meqavat gücündə günəş və 800 meqavat gücündə enerji saxlama sistemlərinin istismara verilməsi planlaşdırılır. Texnologiya istiqamətində isə ən azı 100 min qrafik prosessorun ekvivalentinə bərabər süni intellekt hesablama gücünün yaradılması, iki Yer müşahidə peykinin və bir telekommunikasiya peykinin alınması hədəflənir.
Təhsil “strategiyaların strategiyası” elan edilir
Hökumət proqramında təhsil “strategiyaların strategiyası” adlandırılır. Təhsil yalnız məktəb və universitetlə məhdudlaşdırılmır; məktəbəqədər təhsildən peşə hazırlığına, ixtisasdəyişmədən ömürboyu öyrənməyə qədər davam edən proses kimi təqdim olunur.
Bu siyasətin məqsədi dövlət mərkəzli ictimai düşüncə formalaşdırmaq, vətəndaşa dövlətin necə işlədiyini, hüquq və vəzifələrin qarşılıqlı əlaqəsini, qərarların qəbul edilmə mexanizmlərini izah etməkdir.
Milli kimliyin qorunması da təhsil və mədəniyyət siyasətinə bağlanır. Proqram erməni dilinin öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi üçün beynəlxalq standartlara uyğun onlayn sistemin yaradılmasını, xaricdə erməni dilinin və ermənişünaslığın tədrisinin genişləndirilməsini, repatriantların dil biliklərinin inkişafına dəstək verilməsini nəzərdə tutur.
Diasporla münasibətlərin də “Real Ermənistan” və Ermənistan dövlətçiliyi ətrafında yenidən qurulması planlaşdırılır. Peşəkar repatriasiyanın təşviqi, diaspor mütəxəssislərinin Ermənistanın elmi, təhsil və iqtisadi layihələrinə cəlb edilməsi, xaricdəki erməni məktəblərinin Ermənistanın təhsil sistemi ilə əlaqələrinin genişləndirilməsi proqramın bu istiqamətdəki əsas hədəfləridir.
Parlament hökumət proqramını təsdiqlədikdən sonra Nazirlər Kabineti üç ay ərzində sənəddəki məqsədlərin icrası üçün konkret tədbirlər, müddətlər və məsul qurumların göstəriləcəyi beşillik fəaliyyət planını qəbul etməlidir.
“Politfm”
