Foto: internet
Dövlət Gömrük Komitəsinin məlumatına görə, 2026-cı ilin yanvar-iyun aylarında Azərbaycan İtaliyaya 3,4 milyard dollar dəyərində 5,9 milyon ton neft ixrac edib. Bu göstəricilər ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə fiziki həcmdə 13,2%, dəyər ifadəsində isə 3% azalma deməkdir.
İxrac həcminin dəyər ifadəsindəki azalmadan daha sürətlə geriləməsi Azərbaycan neftinin İtaliya bazarındakı mövqeyi və ölkənin neft gəlirlərinin gələcək dinamikası ilə bağlı bir sıra suallar yaradır. Mövcud göstəricilərin arxasında həm Azərbaycanın hasilat dinamikası, həm də dünya neft bazarındakı qiymət və tələb dəyişiklikləri dayana bilər.
İxrac niyə azalıb?
İtaliyaya neft ixracının fiziki həcmindəki 13,2%-lik azalma Azərbaycanın ümumi neft hasilatında müşahidə olunan aşağı dinamika ilə də əlaqələndirilə bilər. Azərbaycanın əsas neft yataqları bloklarından biri olan “Azəri-Çıraq-Günəşli”də (AÇG) hasilatın uzunmüddətli azalma tendensiyası davam edir. Yataqlar blokunun yetkinləşməsi nəticəsində hasilatın əvvəlki illərlə müqayisədə aşağı düşməsi ölkənin ümumi ixrac potensialına da təsir göstərir.
Bununla belə, İtaliyaya ixracın azalmasını yalnız hasilat faktoruna bağlamaq düzgün olmazdı. Neftin beynəlxalq bazarlardakı qiyməti, Avropa bazarında tələb, alıcıların kommersiya qərarları və ixrac marşrutları üzrə dəyişikliklər də konkret dövrdə ixrac həcminə təsir göstərə bilər.
Dəyər itkisi niyə fiziki həcmdəki azalma qədər böyük deyil?
Mövcud rəqəmlər diqqət çəkən başqa bir məqamı da ortaya qoyur. İtaliyaya ixrac olunan neftin fiziki həcmi 13,2% azaldığı halda, ixracın ümumi dəyəri cəmi 3% geriləyib. Bu isə ton başına düşən orta ixrac dəyərinin əvvəlki ilin eyni dövrü ilə müqayisədə yüksəldiyini göstərir.
Başqa sözlə, daha az həcmdə neft ixrac edilməsinə baxmayaraq, hər ton neftdən əldə olunan orta gəlir artıb. Bu fərq neftin beynəlxalq qiymətləri və konkret ixrac partiyalarının qiymətləndirilməsi də daxil olmaqla qiymət amilinin ixrac gəlirlərindəki fiziki azalmanı müəyyən qədər kompensasiya etdiyini göstərir.
Bu baxımdan 2026-cı ilin ilk yarısında Azərbaycan üçün əsas müsbət məqam fiziki ixracın azalmasının ixrac gəlirlərinə eyni miqyasda təsir etməməsidir. Lakin qiymətlərin əlverişli olması uzunmüddətli riskləri aradan qaldırmır. Əksinə, hasilat və ixrac həcmlərinin azalması davam edərsə, gələcəkdə neft qiymətlərinin aşağı düşməsi Azərbaycan üçün daha ciddi maliyyə nəticələri yarada bilər.
Azərbaycan iqtisadiyyatı üçün mümkün nəticələr və risklər
İtaliya Azərbaycan neftinin Avropadakı əsas alıcılarından biridir. Buna görə bu bazara ixracın fiziki həcminin azalması təkcə ikitərəfli ticarət göstəricisi deyil, Azərbaycanın enerji ixracının ümumi dinamikası baxımından da diqqətəlayiqdir.
Hazırkı mərhələdə ixrac gəlirlərinin cəmi 3% azalması kəskin maliyyə şoku təsiri yaratmaya bilər. Lakin neftin fiziki ixracında azalma tendensiyası qiymətlərin də aşağı düşməsi ilə üst-üstə düşərsə, valyuta daxilolmaları və nəticə etibarilə ölkənin xarici ticarət balansı üzərində təzyiq arta bilər.
Digər tərəfdən, İtaliya və bütövlükdə Avropa İttifaqının enerji siyasətində bərpaolunan mənbələrin payının artırılması və uzunmüddətli perspektivdə karbohidrogenlərdən asılılığın azaldılması istiqamətində atılan addımlar Azərbaycan neftinin Avropa bazarındakı gələcək mövqeyi baxımından nəzərə alınmalı amillərdəndir. Bu proses neftə olan tələbin birdən-birə yox olması anlamına gəlməsə də, uzunmüddətli perspektivdə bazarın strukturuna təsir göstərə bilər.
Bu şəraitdə Azərbaycanın enerji ixracının şaxələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Avropaya təbii qaz ixracının artırılması, o cümlədən TAP kəməri vasitəsilə qaz satışlarının genişləndirilməsi neft gəlirlərindən asılılığın azaldılması baxımından alternativ istiqamətlərdən biri ola bilər. Lakin qaz ixracının artması neft ixracındakı konkret fiziki azalmanı birbaşa kompensasiya etməkdən daha çox, ölkənin enerji ixracı gəlirlərinin strukturunu şaxələndirməyə xidmət edə bilər.
İtaliyaya neft ixracının azalmasını hələlik böhran göstəricisi kimi qiymətləndirmək üçün əsas yoxdur. Bununla belə, göstərici Azərbaycanın neft hasilatı və ixracı üzrə uzunmüddətli tendensiyalar fonunda diqqətlə izlənilməli siqnal kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə də fiziki ixrac həcmlərinin azalması gələcəkdə neft qiymətlərinin zəifləməsi ilə paralel gedərsə, bu, ölkənin valyuta daxilolmaları və neft gəlirlərinə daha ciddi təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan əsas məsələ yalnız neftin hazırkı qiymətindən əldə olunan gəlirlərin qorunması deyil, fiziki hasilat və ixrac həcmlərinin azalması şəraitində Azərbaycan iqtisadiyyatının neft gəlirlərindən asılılığının mərhələli şəkildə azaldılmasıdır.
“Politfm”
