Foto: müəllifin şəxsi arxivindən
Tapdlq Fərhadoğlu
jurnalist-şərhçi
Rusiya imperiyasının Qafqazda apardığı genişmiqyaslı hərbi-siyasi ekspansiya XVIII əsrin ortalarından XIX əsrin sonlarına qədər Şimali Qafqazın etno-demoqrafik strukturunu köklü şəkildə dəyişib. Xüsusilə 1763–1864-cü illər arasında aparılan Qafqaz müharibələri nəticəsində Çərkəz (Adıgey) əhalisinin böyük hissəsinin məhv edilməsi və Osmanlı imperiyasına məcburi köçürülməsi müasir tarixşünaslıqda ciddi və mübahisəli araşdırma mövzusudur.
Bu hadisələr yalnız hərbi münaqişə deyil, həm də sosial strukturun parçalanması, məcburi miqrasiya və uzunmüddətli diaspor formalaşması kimi qiymətləndirilir. Müasir tarixşünaslıqda bu proses həm imperiya ekspansiyası, həm kolonial siyasət, həm də etno-demoqrafik transformasiya kontekstində təhlil olunur. Bir sıra Qərb və postsovet tədqiqatçıları Qafqaz müharibələrini Rusiya imperiyasının mərkəzləşdirilmiş sərhəd təhlükəsizliyi strategiyasının tərkib hissəsi hesab edir.
Azərbaycanın Demokratiya Naminə Ukraynaya Dəstək Platforması Azərbaycan xalqını 21 mayı bütün çərkəz xalqı ilə birlikdə Xatirə və Ümid Günü olaraq qeyd etməyə çağırır. 21 may tarixi çərkəz kollektiv yaddaşında xüsusilə simvolik məna daşıyır. Çünki 1864-cü ilin həmin günü Qafqaz müharibələrinin rəsmi sonu hesab olunur və bu tarix bir çox çərkəz təşkilatları tərəfindən milli matəm günü kimi qeyd edilir.
“Çərkəzlərin (Adıgey) kütləvi şəkildə məhv edilməsi və tarixi vətənlərindən zorla qovulması Rusiya İmperiyasının dövlət siyasətinin nəticəsi olduğu üçün soyqırımıdır,” Platformanın bəyanatında deyilir. Bu mövqe son illərdə beynəlxalq siyasi diskursda daha çox görünməyə başlayıb. Xüsusilə Rusiya-Ukrayna müharibəsindən sonra postsovet məkanında imperiya keçmişi və tarixi zorakılıq siyasətləri ilə bağlı debatlar genişlənib.
Belə ki, XIX əsrin əvvəllərində Şimali Qafqazın qərb bölgələrində təxminən 1,5–2,5 milyon çərkəz yaşayıb. Qafqaz müharibələrinin son mərhələsində Rusiya imperiyasının hərbi strategiyası yalnız ərazi nəzarətinə deyil, həm də yerli əhalinin bölgədən çıxarılmasına yönəlib. Nəticədə hərbi əməliyyatlar, aclıq və epidemiyalarla yanaşı Osmanlı imperiyasına kütləvi köçürülmə prosesi baş verib, bu dövrdə təxminən 300.000–600.000 nəfər həyatını itirib, 800.000–1.200.000 nəfər isə məcburi köçürülüb. Ümumi hesablamalara görə çərkəz əhalisinin 70–90 faizi ya həlak olub, ya da tarixi vətənindən çıxarılıb. Bu proses Şimali Qafqazın etnik xəritəsini radikal şəkildə dəyişdirib. Demoqrafik dəyişikliklərdən sonra bölgədə yeni məskunlaşma siyasəti həyata keçirilib və boşaldılmış ərazilərin bir hissəsinə kazak icmaları və digər əhali qrupları yerləşdirilib. Bu dəyişikliklər regionun sosial və siyasi balansına uzunmüddətli təsir göstərib.
Müasir demoqrafik rekonstruksiyalarda rəqəmlərin fərqli təqdim olunması əsasən sistemli siyahıyaalmanın olmaması, müharibə dövrü qeydlərinin natamamlığı və “çərkəz” anlayışına daxil edilən etnik qrupların müxtəlifliyi ilə izah olunur. Buna görə bir sıra tarixçilər daha ehtiyatlı statistik yanaşma tərəfdarıdır.
Tarixçi Valter Riçmond və digər tədqiqatçılar bu hadisələri imperiya siyasətinin məqsədli nəticəsi kimi qiymətləndirir, onu kütləvi deportasiya və etnik təmizləmə kontekstində təhlil edir. Tarixçi Ansi Kullberq kimi bəzi tədqiqatçılar isə bu prosesi müasir etnik təmizləmə anlayışının erkən tarixi nümunələrindən biri kimi dəyərləndirir. Digər bir sıra tarixçilər isə XIX əsr imperiya müharibələrinin ümumi kontekstini ön plana çıxararaq hadisələrin hüquqi “soyqırımı” kateqoriyasına daxil edilməsinə daha ehtiyatlı yanaşırlar.
Müasir beynəlxalq hüquqda soyqırımı anlayışı BMT-nin 1948-ci il “Soyqırım cinayətinin qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında Konvensiya”sı ilə müəyyən edilir. Bu yanaşmaya əsasən, bir etnik və ya milli qrupun qismən və ya tamamilə məhv edilməsi məqsədilə həyata keçirilən hərəkətlər soyqırımı kimi qiymətləndirilə bilər. Çərkəzlərin taleyi ilə bağlı akademik ədəbiyyatda iki əsas yanaşma mövcuddur: bir qrup tədqiqatçı bu hadisələri soyqırımı kimi şərh edir, digər qrup isə onu XIX əsr müharibələrinin sərt nəticəsi və məcburi köçürmə kimi qiymətləndirir. Beynəlxalq hüquqi səviyyədə bu hadisənin soyqırımı kimi yekdil tanınması mövcud deyil, lakin akademik diskussiyalarda bu mövzu geniş yer tutur. Müasir “genocide studies” sahəsində bu hadisə xüsusilə kolonial zorakılıq və imperiya siyasəti kontekstində araşdırılır.
BMT Soyqırımı Konvensiyası çərçivəsində əsas müzakirə məqamı niyyət, dövlət siyasəti və sistemli məhv mexanizmlərinin olub-olmamasıdır. Hüquqi mübahisələrin əsas hissəsi “intent” anlayışının necə interpretasiya olunması ilə bağlıdır. Bəzi hüquqşünaslar birbaşa fiziki məhv niyyətinin sübutunun çətin olduğunu bildirir, digərləri isə deportasiya, yaşayış mühitinin dağıdılması və kütləvi ölüm hallarının birlikdə qiymətləndirilməli olduğunu qeyd edir.
Çərkəzlərin taleyi Şimali Qafqazda yeganə məcburi köç hadisəsi deyil. Daha sonrakı dövrlərdə Çeçen və İnquşların 1944-cü ildə kütləvi deportasiyası, Balkar və Qaraçay xalqlarının məcburi köçürülməsi, həmçinin Krım Tatarlarının kütləvi deportasiyası da oxşar siyasətin tərkib hissəsi olub. Bu hadisələr nəticəsində yüz minlərlə insan zorla öz yurdlarından çıxarılıb. Ümumi hesablamalara görə Şimali Qafqaz və Krım üzrə deportasiya olunan əhali təxminən 700.000–850.000 nəfər olub, ölüm halları isə 150.000–250.000 nəfər arasında qiymətləndirilir. Bu deportasiyalar SSRİ dövründə “kollektiv məsuliyyət” prinsipi əsasında həyata keçirilmişdi və bütöv xalqlar nasistlərlə əməkdaşlıq ittihamı ilə cəzalandırılmışdı. Sonrakı illərdə SSRİ rəhbərliyi bəzi deportasiya qərarlarını rəsmi şəkildə “qanunsuz” kimi qiymətləndirmişdi.
Siyasi səviyyədə bu hadisələrin interpretasiyası da müxtəlifdir. Gürcüstan parlamenti 2011-ci ildə, Ukrayna Ali Radası isə 2025-ci ildə Çərkəzlərin tarixi faciəsini soyqırımı kimi tanıyıb. Bu qərarlar hüquqi baxımdan məcburi olmasa da, siyasi və simvolik “parlament səviyyəsində tanınma” kimi qiymətləndirilir. Bununla yanaşı, bir sıra beynəlxalq təşkilatlar və insan hüquqları üzrə ekspertlər məsələni daha çox tarixi ədalət və kollektiv yaddaş problemi kimi təhlil edir.
Çərkəz diasporası bu gün əsasən Türkiyə, İordaniya və Yaxın Şərq ölkələrində yaşayır və mədəni kimliyin qorunması, tarixi ədalətin tanınması və repatriasiya hüququ kimi məsələləri gündəmə gətirir. Diasporanın formalaşması XIX əsrdə baş verən kütləvi köç prosesinin birbaşa nəticəsidir və bu proses nəsillər boyu davam edən sosial yaddaş formalaşdırıb. Diaspora icmaları bu gün mədəni kimliyin qorunması, dilin bərpası və tarixi ədalətin tanınması məsələlərini gündəmə gətirir. Türkiyədə milyonlarla çərkəz mənşəli insanın yaşadığı qiymətləndirilir və bu diaspora dünyanın ən böyük çərkəz icması hesab olunur. Bununla yanaşı, assimilyasiya prosesləri və dilin zəifləməsi diaspora təşkilatlarının əsas narahatlıqlarından biri olaraq qalır.
İordaniyada yaşayan çərkəz ailələrindən biri öz tarixini belə izah edir: Baba nəsli Qafqazdan çıxarkən “bir gün geri qayıdacağıq” deyirdi. Lakin bu dönüş heç vaxt baş vermədi. Ailə Ammanda məskunlaşdı, yeni dil öyrəndi, yeni peşələr qazandı. Lakin hər nəsildə bir ritual qalır: hər may ayında ailə birlikdə Qafqaz musiqisi dinləyir və “itirilmiş kəndlərin” adlarını xatırlayır. Bu kollektiv yaddaş forması müasir diaspora kimliyinin əsas elementlərindən biri hesab olunur.
Bu, diaspor yaddaşının nəsillərarası ötürülməsinin nümunəsidir.
Ümumilikdə Çərkəzlərin tarixi faciəsi Şimali Qafqazda imperiya genişlənməsinin ən mübahisəli və mürəkkəb nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilir. Müasir akademik ədəbiyyatda bu hadisə ya soyqırımı, ya etnik təmizləmə, ya da müharibə nəticəli kütləvi deportasiya kimi interpretasiya olunur. Fərqli yanaşmalara baxmayaraq, ümumi elmi konsensus ondan ibarətdir ki, XIX əsr hadisələri regionun etnik və sosial strukturunu fundamental şəkildə dəyişdirmişdir. Hadisələrin siyasi və hüquqi interpretasiyası ətrafında mübahisələr davam etsə də, Şimali Qafqaz xalqlarının kollektiv yaddaşında bu proses böyük tarixi travma kimi qalmaqdadır.
