Serbiyada keçirilən növbədənkənar parlament seçkiləri ölkənin siyasi tarixində yeni bir era açdı. Təxminən 10 ildir ki, ölkə siyasətində təkbaşına hökmranlıq edən prezident Aleksandar Vuçiç tələbələrin rəhbərlik etdiyi etiraz hərəkatına məğlub olduğunu etiraf etdi.
Vuçiç növbədənkənar seçki qərarını iki ilə yaxındır davam edən tələbə nümayişlərindən sonra sentyabr ayında vermişdi. Kütləvi etirazlara səbəb isə 2024-cü ildə Novi Sad şəhərində qatar stansiyasının çətirinin (tavan örtüyünün) uçması nəticəsində 16 nəfərin həlak olması, bunun ardınca isə korrupsiya və getdikcə artan avtoritarizmə qarşı narazılıqların alovlanması idi.
Vuçiç məğlubiyyətini etiraf etdi, küçələr bayram etdi
Populist və millətçi siyasətçi olan Vuçiç 2014-cü ildən bəri baş nazir və ya prezident kimi Serbiya siyasətinə rəhbərlik edirdi.
”Aydındır ki, biz bu seçkiləri uduzmuşuq, “Tələbə Siyahısı” qalib gəlib” deyə, Vuçiç televiziya ilə etdiyi canlı çıxışında bildirib.
Onun məğlubiyyəti etiraf etməsindən dərhal sonra Belqrad küçələri bayram əhval-ruhiyyəsinə bürünüb. Onminlərlə insan şəhərin əsas bulvarlarına axışaraq qələbəni qeyd edib. Küçələrdə avtomobillər siqnal verir, insanlar rəqs edir, tələbələr isə “Qələbə!” və “O artıq getdi!” şüarları səsləndirirdilər.
Avropadakı digər hərəkatlar üçün yeni bir nümunə
Təxminən 6 milyon əhalisi olan ölkədə tələbələrin bu qələbəsi dərin siyasi dəyişikliyə işarə edir və Macarıstanda Viktor Orbanın məğlubiyyətini xatırladır. Bu nəticə son həftələrdə zəif təhsil standartlarına və perspektivsizliyə qarşı Avropanın müxtəlif ölkələrində küçələrə çıxan (bəzi hallarda zorakılıqla müşayiət olunan) digər tələbə hərəkatları üçün də bir modelə çevrilə bilər.
Vuçiç ilkin nəticələrə əsasən tələbələrin 250 yerlik parlamentdə 135-140 yer, onun rəhbərlik etdiyi Serbiya Tərəqqi Partiyasının (SNS) isə 105 yer alacağını açıqlayıb.
Tələbələrin qərargahında onların adından çıxış edən Belqrad Universitetinin professoru Radomir Sayçiç tarixi anı belə qiymətləndirib:
”Əziz Serbiya, bu gecə xalqın səsi eşidilir. Bu gecə qələbəni qeyd edirik, sabah isə gələcəyi qururuq.”
Avropa İttifaqından təbriklər
Avropa liderləri və rəsmiləri, o cümlədən Avropa Komissiyasının sədri Ursula fon der Lyayen və Avropa İttifaqının Genişlənmə üzrə komissarı Marta Kos “Tələbə Siyahısı”nı qələbə münasibətilə təbrik ediblər.
Fon der Lyayen “X” platformasında yazdığı mesajda bildirib:
”Biz Serbiyanın Avropa İttifaqındakı gələcəyini irəlilətmək üçün birgə işləməyə hazırıq.”
Macarıstanın baş nazir müavini Peter Magyar da tələbələri ölkəsinin tam dəstəyinə əmin edib.
Rekord iştirak tələbələri qələbəyə apardı
Seçki günü ölkə üzrə şəhər və qəsəbələrdəki səsvermə punktlarında uzun növbələr yaranıb. Hətta Vuçiç özü də Belqradda səs vermək üçün iki saata yaxın növbədə gözləməli olub.
Rəy sorğusu mərkəzləri və Seçki Komissiyası iştirak faizinin 70%-ə yaxın olduğunu bildirib. Bu, Yuqoslaviyanın 1992-ci ildə dağılmasından bəri Serbiyada qeydə alınan ən yüksək göstəricidir.
”Yüksək iştirak məni təəccübləndirmədi. Çünki son iki il ərzində böyük və güclü bir kütləvi hərəkat formalaşmışdı”, deyə seçici Katarina Petroviç vurğulayıb.
Baş nazir postuna yenidən namizəd olmaq üçün ikinci prezidentlik müddətindən istefa verən Vuçiç çox güclü bir lider idi. Tələbə etiraz hərəkatında çox az adam onun bu qədər tez və müqavimətsiz məğlubiyyəti etiraf edəcəyinə inanırdı.
Tərəfdarları onu Serbiya iqtisadiyyatını modernləşdirməkdə, yeni magistral yollar, dəmir yolları, məktəblər və xəstəxanalar tikməkdə təqdir edirlər.
Vuçiç məğlubiyyətdən sonra deyib:
”Bəzi iş adamları, bəzi insanlar bizi tərk edəcək, lakin strukturumuz möhkəmdir. Biz çox həmrəyik, çox güclüyük və müxalifətdə olmağa öyrəşmişik.”
Tələbələrin gələcək addımları: Qeyri-müəyyənliklər və çağırışlar
Bütün bunlara baxmayaraq, tələbələr tərəfindən dəstəklənən namizədlərin hökuməti necə idarə edəcəyi ilə bağlı suallar açıq qalır.
Onların 250 nəfərlik namizəd siyahısına geniş ictimaiyyətə tanınmayan universitet professorları, aktyorlar və fermerlər daxildir. Siyahıya rəhbərlik edən kardioloq İliya Srdanoviç Vuçiçin elanından sonra göz yaşlarını saxlaya bilməyib.
Kimin baş nazir olacağı və korrupsiyanı kökündən kəsmək, təhsili yaxşılaşdırmaq məqsədi daşıyan daxili proqramı kimin həyata keçirəcəyi hələ bəlli deyil. Siyasi analitiklər polis, təhlükəsizlik xidmətləri və nazirliklərdə Vuçiç müttəfiqlərinə qarşı müəyyən bir təmizləmə prosesinin olacağını proqnozlaşdırırlar.
Tələbələr beynəlxalq prioritetləri barədə daha təmkinli mövqe tutublar. Vuçiç kimi onlar da böyük investor olan Çin, Serbiyanın ənənəvi müttəfiqi və əsas qaz tədarükçüsü olan Rusiya və Serbiyanın ən böyük ticarət tərəfdaşı olan Avropa İttifaqı arasında balans saxlamaq məcburiyyətindədirlər.
Varşavada yerləşən seçki məsləhətçisi Radivoje Qruyiç vəziyyəti belə şərh edir:
”Ən böyük qeyri-müəyyənlik hökumətə kimin rəhbərlik edəcəyi, əsas nazirlərin kim olacağı və korrupsiyaya qarşı mübarizə, qanunun aliliyini bərpa etmək, həmçinin Serbiyanın xarici siyasətdəki mövqeyini yenidən bərqərar etmək vədlərini necə yerinə yetirəcəkləridir.”
Böyük etiraz dalğası və zəfər gecəsi
Novi Sad şəhərindəki vağzal fəlakətindən sonra tələbələrin rəhbərliyi ilə başlayan küçə etirazları kiçik miqyaslı başlasa da, tezliklə ölkədəki ən böyük etiraz dalğasına çevrildi və Vuçiçin istefasını tələb etdi. Hüquq müdafiəçiləri və fəallar həmin dövrdən bəri dövlət təzyiqlərinin daha da kəskinləşdiyini bildirirdilər.
Vuçiç və SNS partiyası repressiya, korrupsiya və rəqiblərini izləmə ittihamlarını dəfələrlə təkzib etmişdi. Vuçiç tələbələrin Xorvatiya və Monteneqrodakı xarici agentlər tərəfindən maliyyələşdirildiyini iddia etsə də, tələbələr bu ittihamları qətiyyətlə rədd edirdilər.
Zəfər gecəsində Belqrad küçələrində ənənəvi nəfəs alətləri orkestri ifa etməyə başladı. Əynində “Tələbələr çempiondur” sviteri olan bir nəfərin də daxil olduğu qrup tələbələrin seçki siyahısının nömrəsini simvolizə edən “3” rəqəmi formasında olan şarları səmaya buraxdı.
Kütlənin arasında olan Andjela adlı tələbə öz təəssüratlarını bölüşüb:
”Biz bunu qeyd etmək üçün pivə içəcəyik, sərxoş olacağıq. O qədər xoşbəxtik ki, nə qədər şad olduğumu təsvir etməyə söz tapmıram.”
Mərkəzi bankın sabiq sədri və “Tələbə Siyahısı”nın namizədi Dejan Soşkiç isə vətəndaşları sakitliyi və qayda-qanunu qorumağa çağırıb, seçki prosesi zamanı nümayiş etdirdikləri sivil davranışa görə seçicilərə təşəkkürünü bildi
Politfm
