Foto: İİ
Dünyada bir qadına düşən orta uşaq sayı nəslin özünü yeniləməsi üçün tələb olunan həddən aşağı enib. Bu meyl dəyişməsə, dünya əhalisinin sayı təxminən 2056-cı ildə 9 milyarda çatdıqdan sonra azalmağa başlaya bilər.
İqtisadçılar Xesus Fernandes-Vilyaverde və Patrik Norrik “Naməlum dünya: Əhalisi azalan dünyanın iqtisadiyyatı” (“Terra Incognita: The Economics of a Shrinking World”) adlı tədqiqat zamanı bu qənaətə gəliblər. Onların hesablaması BMT-nin proqnozundan ciddi şəkildə fərqlənir. BMT dünya əhalisinin 2084-cü ildə 10,29 milyarda çatacağını bildirir (“İzvestiya”).
2026-cı il dönüş nöqtəsi ola bilər
Tədqiqatçılar 1950–2023-cü illərdə 236 ölkə və ərazidə bir qadına düşən orta uşaq sayının necə dəyişdiyini araşdırıblar.
Əhali sayının nəsildən-nəslə eyni qalması üçün dünyada bir qadına orta hesabla təxminən 2,20 uşaq düşməlidir. Bu rəqəm inkişaf etmiş ölkələr üçün qəbul edilən 2,1 göstəricisindən bir qədər yüksəkdir. Səbəb qlobal hesablamada uşaq ölümü və oğlanlarla qızların doğum sayındakı fərqin də nəzərə alınmasıdır.
BMT-nin 2026-cı il üzrə hesablamasında bir qadına 2,23 uşaq düşür. Tədqiqat müəllifləri isə milli qeydiyyat məlumatlarına əsaslanaraq faktiki göstəricinin 2,19-dan çox olmadığını düşünürlər.
Onların hesablamasına görə, BMT-nin 2024-cü il proqnozunda doğulanların sayı milli qeydiyyat orqanlarının açıqladığı rəqəmlərdən azı 1,6 milyon çox olub. Müəlliflər bu fərqin 2026-cı ildə təxminən 2,5 milyon nəfərə çata biləcəyini ehtimal edirlər. Misir, Meksika və Filippində doğulanların sayının gözləniləndən az olması ayrıca qeyd edilir.
Bununla belə, müəlliflər 2026-cı ili qəti dönüş tarixi saymırlar. Çünki 2,19 və 2,20 arasındakı fərq çox kiçikdir, hər iki rəqəmin hesablanmasında müəyyən xəta payı var. Nəslin yenilənməsi üçün tələb olunan həddin 2025, 2026 və ya 2027-ci ildə keçilməsi tədqiqatın ümumi nəticəsini dəyişmir.
Müəlliflər bəşəriyyətin ilk dəfə belə vəziyyətlə üzləşdiyini bildirirlər. Onlar bu halın hətta müharibə və pandemiya dövrlərində də baş vermədiyini yazırlar.
Bir qadına düşən uşaq sayının tələb olunan həddən aşağı enməsi dünya əhalisinin dərhal azalacağı demək deyil.
Onilliklər əvvəl doğulmuş sayca böyük nəsillər hazırda uşaq sahibi olan yaşdadır. Eyni zamanda bir çoxunun valideynləri də hələ yaşayır. Buna görə doğulan uşaqlar əvvəlki nəsilləri tam əvəz etməsə də, doğulanların sayı bir müddət ölənlərin sayından çox olacaq.
Demoqrafik ətalət adlanan bu vəziyyət dünya əhalisinin daha 30 ilə yaxın artmasına imkan verə bilər.
Azalma yalnız zəngin ölkələrdə baş vermir
Tədqiqatın əhatə etdiyi 236 ölkə və ərazidən 219-da bir qadına düşən uşaq sayının uzunmüddətli azalması qeydə alınıb. Bütün ölkələr üzrə götürülən orta göstəriciyə əsasən, bir qadına düşən uşaq sayı hər il 0,062 azalır. Müəlliflər bu enişin dayandığını göstərən əlamət müşahidə etməyiblər.
Ən sürətli azalma Tailand, Monqolustan, Tunis, Çin, Əlcəzair və İranda qeydə alınıb. Bu ölkələrin bir hissəsi yüksək gəlirli ölkələr sırasına daxil deyil. Deməli, doğumun kəskin azalması artıq yalnız varlı cəmiyyətlərə xas proses sayılmamalıdır.
Gəlirlə uşaq sayı arasındakı əlaqə də dəyişir. Əvvəllər ölkə zənginləşdikcə bir qadına düşən uşaq sayı, adətən, azalırdı. İqtisadi Əməkdaşlıq və İnkişaf Təşkilatına üzv ölkələrdə bu mənfi əlaqə 1980-ci illərdə aradan qalxıb və yerini müsbət tərəfə verib. Başqa sözlə, indi yüksək gəlir mütləq daha az uşaq demək deyil.
Azalmanın səbəbi bilinmir
Müəlliflər doğumun bütün dünyada azalmasını izah edən vahid və sübuta yetirilmiş səbəb göstərmirlər. Onlar gənclərin əmək bazarındakı imkanlarını, mənzil xərclərini, uşağa qulluqla bağlı çətinlikləri, sosial normaların dəyişməsini, smartfonların yayılmasını və ailədaxili vəzifə bölgüsünü mümkün amillər kimi nəzərdən keçirirlər.
Lakin bu amillərin heç biri prosesi tam izah etmir. Məsələn, mənzil qiymətlərinin artması kirayədə yaşayan ailələrin uşaq sahibi olmaq qərarına mənfi təsir göstərə bilər. Evi olan ailələrdə isə əmlakın bahalaşması əks nəticə doğura bilər. Müəlliflər smartfonların da azalmanın əsas səbəbi deyil, prosesi sürətləndirən amillərdən biri ola biləcəyini düşünürlər.
Onların irəli sürdüyü ehtimallardan biri müasir həyatın quruluşu ilə bağlıdır. Təhsil və iş həyatı daha çox vaxt tələb edir. Üçüncü uşaq ailənin vaxt və pul yükünü xeyli artırır, övlad sahibi olmamağın sosial və iqtisadi nəticələri isə əvvəlki dövrlərlə müqayisədə getdikcə azalır. Ancaq tədqiqatda bu fikir sübuta yetirilmiş səbəb kimi yox, mümkün izahlardan biri kimi təqdim olunur.
Proqnozlar niyə fərqlidir?
BMT-nin 2024-cü ildə açıqladığı əsas ssenariyə görə, dünya əhalisi 2084-cü ildə 10,29 milyarda çatdıqdan sonra azalmağa başlamalıdır. Fernandes-Vilyaverde və Norrikin hesablamasına görəsə, ən yüksək həddə təxminən 28 il əvvəl və bundan 1,3 milyard nəfər daha az əhali ilə çatılacaq.
Müəlliflər hesab edirlər ki, BMT ayrı-ayrı ölkələrdə doğulanların sayındakı son azalmanı öz proqnozlarına kifayət qədər tez daxil etmir. İki hesablama arasındakı əsas fərq də gələcəkdə bir qadına düşəcək uşaq sayı ilə bağlı ehtimallardan yaranır.
Bununla belə, yeni nəticə BMT-nin bütün proqnozlarından kəskin fərqlənmir. Qurumun aşağı ssenarisində dünya əhalisinin 2053-cü ildə 8,95 milyarda çatacağı göstərilir. Bu rəqəm tədqiqat müəlliflərinin hesablamasına çox yaxındır.
Müəlliflər 2056-cı ili dəqiq tarix kimi təqdim etmirlər. Əhali artımının xeyli zəiflədiyi dövrdə doğum və ölüm göstəricilərindəki kiçik dəyişikliklər ən yüksək həddin çatacağı vaxtı bir neçə il, hətta on il irəli və ya geri çəkə bilər.
Əhalinin azalması iqtisadiyyata necə təsir edə bilər?
Əmək qabiliyyətli yaşda olan insanların sayı azaldıqca, işçi qüvvəsinin artımı da zəifləyəcək. Məhsuldarlıq eyni sürətlə yüksəlməzsə, iqtisadi artım da yavaşıya bilər.
Daha az sayda işçi və vergi ödəyicisi daha çox pensiyaçının xərclərini ödəməli olacaq. Bu isə pensiya sistemi, səhiyyə xərcləri və dövlət borcunun ödənilməsi baxımından hökumətlərin yükünü artıracaq.
Əmək məhsuldarlığı yüksələrsə, adambaşına düşən gəlir artmaqda davam edə bilər. Lakin ümumi iqtisadiyyat daha yavaş böyüyə, hətta kiçilə bilər. Müəlliflərə görə, adambaşına düşən gəlir insanların yaşayış səviyyəsini qiymətləndirmək üçün əsasdır. Dövlət borcu, pensiya öhdəlikləri və müdafiə xərcləri üçünsə iqtisadiyyatın ümumi həcmi də əhəmiyyət daşıyır.
Əhalinin azalmasının doğuracağı bütün nəticələr mənfi olmayacaq. Bu proses mənzilə və infrastruktura tələbi, eləcə də ətraf mühitə təzyiqi azalda bilər. Uşaqların sayı azalarsa, dövlətlərin hər uşağın təhsilinə daha çox vəsait ayırmaq imkanı da yarana bilər.
Tədqiqat müəllifləri iqtisadi böhranın qaçılmaz olduğunu demirlər. Nəticələr doğum göstəricilərinin gələcəkdə necə dəyişməsindən, miqrasiyadan, əmək məhsuldarlığının artımından və iqtisadiyyatların azalan işçi qüvvəsinə nə dərəcədə uyğunlaşa bilməsindən asılı olacaq.
Araşdırmanın əsas nəticəsi budur: dünya əhalisinin artımının dayanacağı tarix BMT-nin əsas ssenarisində göstəriləndən xeyli yaxın ola bilər.
“Politfm”
