Foto: internet
Azərbaycanın Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin xarici borc öhdəliklərində azalma dinamikası müşahidə olunur. Bu ilin iyulun 1-nə olan məlumata görə, nazirliyin xarici borcu 105,2 milyon ABŞ dolları təşkil edib.
Nazirliyinin açıqladığı məlumata əsasən, bu göstərici ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 14,1 faiz azdır. Eyni zamanda, nazirliyin xarici borcunun Azərbaycanın ümumi xarici dövlət borcundakı xüsusi çəkisi də bir il ərzində 2,45 faizdən 2,3 faizə enib.
İlk baxışdan borcun azalması müsbət maliyyə göstəricisi təsiri bağışlayır. Çünki borc öhdəliklərinin aşağı düşməsi dövlətin həmin kreditlər üzrə gələcəkdə həyata keçirməli olduğu ödənişlərin azalması, borc xidmətinə yönələn vəsaitlərə qənaət edilməsi və yeni borclanma ehtiyacının məhdudlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
Lakin aqrar sektor kimi böyük həcmdə dövlət dəstəyi tələb edən sahədə əsas sual təkcə borcun nə qədər azalması deyil. Daha vacib məsələ indiyədək cəlb edilmiş xarici kreditlərin hansı nəticəni yaratmasıdır.
14,1 faizlik azalma nəyi göstərir?
105,2 milyon dollarlıq borcun əvvəlki ilin göstəricisindən 14,1 faiz aşağı olması sadə hesabla bir il ərzində təxminən 17,3 milyon dollarlıq azalmaya işarə edir. Başqa sözlə, əvvəlki dövrdə təxminən 122,5 milyon dollar səviyyəsində olan xarici borc öhdəliyi 105,2 milyon dollara qədər enib.
Bu dinamikanı yeni kreditlərin cəlb edilməsindən daha çox, mövcud kreditlərin geri qaytarılması və əsas borc üzrə ödənişlərin həyata keçirilməsi ilə əlaqələndirmək mümkündür. Lakin burada mühüm bir məqam var: borcun azalması avtomatik olaraq həmin kreditlərin səmərəli istifadə edildiyini göstərmir.
Əgər kredit layihələri üzrə əsas borc ödənişləri həyata keçirilirsə, borc təbii olaraq azalır. Bu zaman əsas qiymətləndirmə meyarı layihənin maliyyə öhdəliyinin azalması yox, kredit hesabına yaradılmış aktivin və ya infrastrukturun iqtisadi nəticəsidir.
Başqa sözlə, 105,2 milyon dollarlıq borcun qalması və ya onun 14,1 faiz azalması özlüyündə aqrar sektorun inkişaf səviyyəsini ölçən göstərici deyil. Bunun üçün kreditlərin hansı layihələrə yönəldiyi və həmin layihələrin nəticələrinin nə olduğu ayrıca qiymətləndirilməlidir.
Xarici kreditlər əsasən hansı məqsədlərə yönəldilir?
Azərbaycanın aqrar sektorunda xarici maliyyələşmənin mühüm hissəsi beynəlxalq maliyyə institutlarından cəlb olunan uzunmüddətli və nisbətən güzəştli kreditlər hesabına formalaşır.
Bu vəsaitlər müxtəlif dövrlərdə kənd təsərrüfatında suvarma sistemlərinin və meliorasiya infrastrukturunun təkmilləşdirilməsi, kənd yerlərində infrastrukturun inkişafı, fermerlərin maliyyə və texniki imkanlarının artırılması, kənd təsərrüfatı məlumat sistemlərinin rəqəmsallaşdırılması, laboratoriya və logistika infrastrukturunun yaradılması kimi istiqamətlərə yönəldilib.
Bu layihələrin məqsədi yalnız dövlət büdcəsindən və ya xarici kreditlərdən vəsait xərcləmək deyil. Nəticədə kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın yüksəlməsi, istehsal xərclərinin azalması, su və digər resurslardan daha səmərəli istifadə, fermerlərin bazara çıxış imkanlarının yaxşılaşması və ərzaq təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi gözlənilir.
Bu baxımdan kredit layihələrinin effektivliyini qiymətləndirərkən “nə qədər pul xərclənib?” sualından daha çox “xərclənən hər dollar hansı nəticəni yaradıb?” sualına cavab vermək lazımdır.
Milyonlarla dollarlıq xərc hansı nəticəni yaradıb?
Aqrar sektorun maliyyələşdirilməsi uzunmüddətli investisiya tələb edir. Buna görə də xarici borcun mövcudluğu avtomatik olaraq mənfi hal hesab edilə bilməz. Əksinə, güzəştli şərtlərlə cəlb edilmiş kreditlər düzgün layihələrə yönəldildikdə gələcəkdə iqtisadi artım yaradan investisiya alətinə çevrilə bilər.
Məsələn, kredit hesabına yaradılan suvarma infrastrukturu fermerlərin daha çox ərazidə əkin aparmasına imkan verirsə, məhsuldarlığı artırırsa və su itkilərini azaldırsa, həmin borcun iqtisadi qaytarımı yalnız büdcə ödənişləri ilə ölçülməməlidir.
Eyni yanaşma logistika, laboratoriya, rəqəmsal kənd təsərrüfatı və digər layihələrə də aiddir. Əgər milyonlarla dollar sərf edilərək infrastruktur yaradılır, lakin həmin infrastrukturun istifadəsi aşağı səviyyədə qalırsa, layihənin iqtisadi effektivliyi ilə bağlı suallar yaranır.
Bu səbəbdən ictimai hesabatlılıq baxımından kredit layihələri üzrə ayrılmış vəsaitin məbləği ilə yanaşı, layihənin ilkin hədəfi, faktiki icra vəziyyəti və ölçülə bilən nəticələri də açıqlanmalıdır.
Kredit layihələrinin effekti necə ölçülməlidir?
Aqrar sektorda xarici maliyyələşmənin mühüm istiqamətlərindən biri su təsərrüfatı və irriqasiya infrastrukturudur. Bu sahəyə böyük həcmdə vəsait yönəldilməsinə baxmayaraq, fermerlərin su təminatı ilə bağlı problemlərinin hələ də gündəmdə qalması layihələrin nəticələrinin ayrıca təhlil edilməsini zəruri edir.
Burada məsələ ondan ibarət deyil ki, xarici kreditlər mütləq səmərəsiz istifadə olunub. Belə nəticəyə gəlmək üçün konkret layihələr üzrə audit və icra məlumatları lazımdır. Lakin dövlət və beynəlxalq maliyyə institutları tərəfindən maliyyələşdirilən layihələr üzrə nəticə göstəricilərinin ictimaiyyətə daha geniş açıqlanması zəruridir.
Məsələn, suvarma layihəsi üzrə kredit ayrılıbsa, layihədən əvvəl və sonra su itkisi neçə faiz olub? Suvarılan ərazilərin sahəsi nə qədər artıb? Fermerlərin hektardan əldə etdiyi məhsuldarlıq necə dəyişib? İstifadəyə verilən infrastrukturun istismar xərcləri nə qədərdir?
Məhz bu göstəricilər layihənin real iqtisadi səmərəsini müəyyən etməyə imkan verir.
Borcun azalması sektorun inkişafı deməkdirmi?
Burada daha bir mühüm məqam nəzərə alınmalıdır. Nazirliyin xarici borcunun azalması kənd təsərrüfatının maliyyə vəziyyətinin avtomatik olaraq yaxşılaşması anlamına gəlmir.
Çünki aqrar sektorun maliyyələşməsi yalnız xarici borcla məhdudlaşmır. Dövlət büdcəsindən subsidiyalar, müxtəlif proqramlar çərçivəsində ayrılan vəsaitlər, dövlət investisiyaları, güzəştli kreditlər və digər maliyyə mexanizmləri də sektorun ümumi maliyyələşmə yükünü formalaşdırır.
Bu səbəbdən xarici borcun 14,1 faiz azalmasını ayrıca götürüb “aqrar sahədə maliyyə səmərəliliyi yüksəlib” nəticəsinə gəlmək düzgün olmaz.
Əksinə, daha geniş mənzərəni görmək üçün dövlətin aqrar sektora son illərdə ayırdığı ümumi maliyyə resurslarının həcmi ilə bu vəsaitlərin yaratdığı nəticələri müqayisə etmək lazımdır.
Əgər dövlət subsidiyaları və investisiya xərcləri artır, eyni zamanda xarici kreditlər hesabına iri layihələr maliyyələşdirilir, lakin kənd təsərrüfatının əsas göstəricilərində adekvat artım müşahidə olunmursa, o zaman problem artıq təkcə borcun həcmində deyil, vəsaitlərin bölüşdürülməsi və idarə edilməsinin effektivliyində axtarılmalıdır.
Fermerin vəziyyəti əsas göstəricilərdən biri olmalıdır
Xarici kreditlərin və dövlət vəsaitlərinin səmərəsini qiymətləndirərkən makroiqtisadi göstəricilərlə yanaşı, fermer səviyyəsində yaranan nəticələr də nəzərə alınmalıdır.
Məsələn, fermer üçün əsas sual kredit layihəsinin neçə milyon dollara başa gəlməsi deyil.
Fermer üçün əsas məsələ suya çıxışının yaxşılaşıb-yaxşılaşmaması, istehsal xərclərinin azalıb-azalmaması, məhsuldarlığın artıb-artmaması, məhsulunu bazara çıxarma imkanlarının genişlənib-genişlənməməsi və gəlirinin yüksəlib-yüksəlməməsidir.
Bu baxımdan xarici borclanma hesabına həyata keçirilən layihələrin nəticələri fermerlərin gündəlik fəaliyyətində hiss olunmalıdır.
Əgər böyük maliyyə resursları cəlb edildiyi halda fermerlərin qarşılaşdığı fundamental problemlər uzun müddət dəyişməz qalırsa, layihələrin nəticəliliyinin yenidən qiymətləndirilməsi vacib olur.
Kreditlər aqrar sektorda əlavə dəyər yaratmağa kömək edirmi?
Kənd Təsərrüfatı Nazirliyinin xarici borcunun bir il ərzində 14,1 faiz azalması, şübhəsiz ki, borc yükünün aşağı salınması baxımından müsbət göstəricidir. Xüsusilə yeni böyük öhdəliklərin yaranmadığı və mövcud borcların planlı şəkildə qaytarıldığı şəraitdə bu dinamika maliyyə intizamı baxımından müsbət qiymətləndirilə bilər.
Lakin bu göstərici əvvəlki illərdə cəlb edilmiş kreditlərin effektivliyi barədə yekun fikir söyləməyə imkan vermir.
Əsas məsələ bu günə qədər cəlb edilmiş yüz milyonlarla dollarlıq maliyyə resurslarının Azərbaycan kənd təsərrüfatında hansı əlavə dəyəri yaratmasıdır.
Bu dəyəri ölçmək üçün kənd təsərrüfatında məhsuldarlıq, suvarılan torpaqların sahəsi, su itkiləri, fermer gəlirləri, istehsal xərcləri, məhsul istehsalının həcmi, ixrac imkanları və ərzaq idxalından asılılıq kimi göstəricilərə baxmaq lazımdır.
Nəticə etibarilə, xarici borcun azalması yaxşı maliyyə göstəricisi ola bilər, amma onun arxasında daha mühüm bir sual dayanır: nazirlik bu kreditlərə görə üzərinə götürdüyü borc öhdəliyinin müqabilində nə qədər iqtisadi nəticə əldə edib?
Məhz bu suala cavab verilmədən xarici borcun 14,1 faiz azalmasını yalnız müsbət maliyyə dinamikası kimi təqdim etmək kifayət qədər əsaslandırılmış yanaşma olmaz. Borcun azalması maliyyə öhdəliyinin azalmasını göstərir; kreditlərin səmərəliliyi isə həmin vəsaitlərin yaratdığı real iqtisadi nəticələrlə ölçülməlidir.
“Politfm”
