Foto: internet
Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin tabeliyindəki Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun (DSMF) gəlirləri bu ilin yanvar-iyul aylarında proqnozla müqayisədə 5 faiz və ya 239 milyon manat çox olmaqla, 5 milyard 56 milyon manat təşkil edib.
Fondun gəlirlərinin əsas hissəsini təşkil edən məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmalar isə proqnoza nisbətən 6 faiz və ya 240 milyon manat artaraq 4 milyard 48 milyon manata çatıb.
Eyni dövrdə DSMF-nin xərcləri 4 milyard 811 milyon manat olub. Bu, ötən ilin müvafiq dövrü ilə müqayisədə 431 milyon manat və ya 10 faiz çoxdur.
Beləliklə, ilin ilk 7 ayında Fondun gəlirləri xərclərini 245 milyon manat üstələyib və DSMF profisitlə fəaliyyət göstərib.
Lakin yalnız bu göstəriciyə əsaslanaraq pensiya sisteminin maliyyə dayanıqlığı barədə tam müsbət nəticəyə gəlmək olmaz. Çünki Fondun ümumi gəlirləri ilə məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmalar arasında 1 milyard 8 milyon manatlıq fərq yaranıb. Bu fərq Fondun gəlirlərinin yalnız sosial sığorta haqlarından formalaşmadığını göstərir. Dövlət büdcəsindən transfert də DSMF-nin maliyyə strukturunda mühüm yer tutur.
Sığorta daxilolmalarının artımı: dayanıqlı artım, yoxsa nominal böyümə?
Məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların 240 milyon manat və ya 6 faiz artması ilk baxışda müsbət göstəricidir. Bu artım əməkhaqqı fondunun genişlənməsi, məşğulluğun rəsmiləşdirilməsi və sığorta bazasının böyüməsi ilə əlaqəli ola bilər.
Lakin daxilolmaların artımını avtomatik olaraq iqtisadiyyatın real və dayanıqlı inkişafının göstəricisi kimi qiymətləndirmək düzgün olmaz. Bunun üçün əməkhaqqının nominal və real artımı, sığortaolunanların sayı, yeni əmək müqavilələrinin dinamikası və daxilolmaların qeyri-büdcə sektorunda necə dəyişdiyi ayrıca təhlil edilməlidir.
Xüsusilə inflyasiya amili nəzərə alınmalıdır. Əməkhaqqının nominal artımı qiymətlərin yüksəlməsi ilə müşayiət olunursa, sosial sığorta haqlarının artımının müəyyən hissəsi real iqtisadi genişlənmədən deyil, nominal göstəricilərin böyüməsindən qaynaqlana bilər.
Digər tərəfdən, məcburi sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların nə qədərinin qeyri-büdcə, nə qədərinin büdcədən maliyyələşən təşkilatların payına düşməsi də mühüm göstəricidir. 2026-cı il üzrə proqnozda sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların 68 faizinin qeyri-büdcə sektorunun, 32 faizinin isə büdcədən maliyyələşən təşkilatların hesabına formalaşacağı nəzərdə tutulub.
Dövlət büdcəsindən asılılıq davam edir
DSMF-nin maliyyə dayanıqlığı ilə bağlı əsas məqam Fondun yalnız cari dövrdə profisit yaratması yox, xərclərinin hansı nisbətdə öz sığorta daxilolmaları hesabına maliyyələşdirilməsidir.
2026-cı il üzrə DSMF büdcəsinin balanslaşdırılması məqsədilə dövlət büdcəsindən 1 milyard 700 milyon manat transfert nəzərdə tutulub. Bu məbləğin Fondun ümumi gəlirlərindəki payının 20,4 faiz təşkil edəcəyi proqnozlaşdırılıb. Başqa sözlə, Fondun gəlirlərinin təxminən beşdə biri dövlət büdcəsindən daxil olan vəsait hesabına formalaşır.
Bu səbəbdən DSMF-nin 7 ayda 245 milyon manat profisit yaratması müsbət göstərici olsa da, bunu dövlət büdcəsindən asılılığın aradan qalxması kimi qiymətləndirmək olmaz.
Xərclər 10 faiz artıb
DSMF-nin xərclərinin ötən ilin eyni dövrü ilə müqayisədə 10 faiz və ya 431 milyon manat artaraq 4 milyard 811 milyon manata çatması da diqqət çəkən göstəricidir.
Xərclərin artmasının əsas səbəbləri arasında pensiyaların və digər sosial ödənişlərin məbləğindəki dəyişikliklər də var. 2026-cı il üzrə DSMF xərclərinin 96,6 faizinin əhaliyə ödənişlərə yönəldilməsi nəzərdə tutulub. Fondun illik xərcləri 8 milyard 483 milyon manat proqnozlaşdırılıb və bunun 8 milyard 196 milyon manatı əhaliyə ödənişlərin payına düşür.
Bu baxımdan xərclərin artması təkcə mənfi göstərici kimi qiymətləndirilməməlidir.
Pensiyaların və digər sosial ödənişlərin artırılması xərclərin yüksəlməsinə səbəb ola bilər. Əsas məsələ həmin artımın gələcək illərdə sığorta daxilolmaları ilə hansı səviyyədə təmin ediləcəyidir.
Sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların Fondun bütün xərclərini tam qarşılamaması və dövlət büdcəsindən transfert mexanizminin qalması pensiya sisteminin maliyyələşməsində büdcə komponentinin hələ də əhəmiyyətli olduğunu göstərir.
Ona görə də DSMF-nin maliyyə vəziyyətini qiymətləndirərkən yalnız cari profisitə deyil, sosial sığorta haqlarının xərcləri qarşılama nisbətinə, transfertlərin ümumi gəlirlərdəki payına və bu göstəricilərin uzunmüddətli dinamikasına baxmaq daha doğru olar.
DSMF-nin maliyyə dayanıqlığında hansı dəyişiklik baş verir?
DSMF-nin maliyyə vəziyyətini yalnız cari profisitlə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Son illərin göstəriciləri Fondun gəlir strukturunda müəyyən dəyişiklik baş verdiyini göstərir. 2024-cü ildə məcburi dövlət sosial sığorta haqları üzrə daxilolmaların DSMF-nin ümumi gəlirlərində payı 76,4 faiz olub. 2025-ci il üçün bu göstərici 78,1 faizə yüksəlib. Bu, Fondun gəlirlərində sosial sığorta haqlarının rolunun tədricən artdığını göstərir.
2026-cı ilin ilk 7 ayı üzrə isə başqa bir göstəriciyə baxmaq mümkündür: 4 milyard 48 milyon manatlıq məcburi dövlət sosial sığorta daxilolması 4 milyard 811 milyon manatlıq xərclərin təxminən 84,1 faizini qarşılayıb. Bu rəqəm əvvəlki iki illə birbaşa müqayisə edilə bilməz, çünki 2024–2025-ci illərdəki 76,4 və 78,1 faiz göstəriciləri sosial sığorta daxilolmalarının ümumi gəlirlərdəki payını, 2026-cı ilin 84,1 faizi isə sosial sığorta daxilolmalarının xərcləri qarşılama nisbətini ifadə edir. Buna görə bu göstəriciləri vahid dinamika kimi təqdim etmək əvəzinə, onları ayrı-ayrı maliyyə indikatorları kimi qiymətləndirmək daha doğru olar.
Bununla yanaşı, son illərdə dövlət büdcəsindən transfertlərin DSMF gəlirlərindəki çəkisi azalıb. Əmək və Əhalinin Sosial Müdafiəsi Nazirliyinin məlumatına görə, təxminən beş il əvvəl DSMF gəlirlərinin 38 faizi dövlət büdcəsindən transfert hesabına formalaşırdısa, 2025-ci ildə bu göstərici 20 faizə düşüb. Bu, Fondun gəlir strukturunda sosial sığorta haqlarının rolunun artdığını göstərən mühüm dəyişiklikdir.
Lakin burda başqa bir məqam da diqqət çəkir: transfertin ümumi gəlirlərdəki payı azalsa da, dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitin mütləq məbləği azalmayıb. 2024-cü ildə faktiki olaraq DSMF-yə 1 milyard 392 milyon manat, 2025-ci ildə 1,6 milyard manat transfert ayrılıb, 2026-cı ilin büdcəsində isə 1,7 milyard manat transfert nəzərdə tutulub. Beləliklə, 2024–2026-cı illərdə transfertin nəzərdə tutulan/faktiki məbləği 308 milyon manat və ya təxminən 22 faiz artıb.
Bu iki göstəricinin birlikdə qiymətləndirilməsi mühüm bir məqamı göstərir: Fondun büdcə transfertindən nisbi asılılığı azalır, lakin dövlətin ayırdığı vəsaitin nominal həcmi artır. Başqa sözlə, DSMF-nin ümumi gəlirləri daha sürətlə böyüdüyü üçün transfertin ümumi gəlirlərdəki çəkisi aşağı düşür, amma dövlət büdcəsinin sosial sığorta sistemində maliyyə iştirakı hələ də böyük olaraq qalır.
Bu baxımdan, 2026-cı ilin ilk 7 ayında yaranmış 245 milyon manatlıq profisit də ehtiyatla qiymətləndirilməlidir. Profisit Fondun həmin dövrdə gəlirlərinin xərclərdən çox olduğunu göstərir, lakin onun uzunmüddətli maliyyə dayanıqlığını təkbaşına sübut etmir. Daha mühüm məsələ sosial sığorta daxilolmalarının xərcləri qarşılama qabiliyyətinin gələcək illərdə necə dəyişəcəyidir.
Əgər sosial sığorta daxilolmaları davamlı olaraq artır və xərclərin daha böyük hissəsini təmin edirsə, eyni zamanda dövlət büdcəsindən transfertlərin ümumi gəlirlərdəki payı azalırsa, bu, DSMF-nin maliyyə özünütəminetmə imkanlarının gücləndiyini göstərə bilər. Əksinə, sosial ödənişlərin və digər xərclərin artım tempi sosial sığorta daxilolmalarını üstələyərsə, transfertlərin mütləq məbləğinin və gəlirlərdəki payının yenidən yüksəlməsi riski yaranar.
Bu göstəricilər DSMF-nin maliyyə dayanıqlığı baxımından müsbət siqnalların olduğunu göstərir: Fondun gəlirlərində sosial sığorta haqlarının çəkisi artır, büdcə transfertlərinin ümumi gəlirlərdəki payı isə azalır.
Lakin bu tendensiyanın davamlı maliyyə dayanıqlığına çevrilib-çevrilmədiyini müəyyən etmək üçün sosial sığorta daxilolmalarının xərcləri qarşılama nisbətinin və büdcə transfertlərinə ehtiyacın daha uzunmüddətli dinamikasına baxmaq lazımdır. Ona görə də gələcək illər üçün əsas göstərici təkcə DSMF-nin profisit yaradıb-yaratmaması deyil, sosial sığorta daxilolmalarının xərcləri qarşılama qabiliyyətinin və büdcə transfertlərinə ehtiyacın hansı istiqamətdə dəyişməsidir.
