Foto: internet
Azərbaycanda elmin vəziyyəti və elm adamlarının maddi təminatı kifayət qədər aktual və çoxşaxəli mövzulardan biridir. Elm sahəsindəki durğunluq, elmi ixtiraların olmaması, gənc elmi işçilərin karyera qurmaq üçün ölkəni tərk etməsi hər zaman müzakirə olunur, problemin həll yolları axtarılır.
Azərbaycanda nə qədər alim var?
Statistik məlumatlara görə, ölkədə 20 mindən çox alim var. Elmlər doktoru adını daşıyanların sayı təxminən 1300–1400 nəfərdir. Ötən ilin əvvəlinə olan məlumata görə, Azərbaycanda fəlsəfə doktoru proqramı üzrə təhsil alanların sayı 2 min 726 nəfər təşkil edib.
Fəlsəfə doktoru proqramı üzrə təhsil alanların 1 296 nəfəri qadın (47,5%), 1 430 nəfəri isə kişidir (52,5%).
Ümumilikdə Azərbaycandakı 6 064 fəlsəfə doktoru var ki, bunların 3 126-sı kişi, 2 938-i qadındır. Fəlsəfə doktorlarının çoxu 40-49 yaşlıdır.
AMEA-nın həqiqi üzvləri olan akademiklərin sayı təxminən 56, müxbir üzvləri isə 84 nəfərdi.
Ali təhsil müəssisələrində və elmi təşkilatlarda çalışan professor elmi adına malik şəxslərin sayı 1 043 nəfər olaraq göstərilib.
Azərbaycanda yaşı 40-dan aşağı (bura həm elmi dərəcəsi olanlar, həm də dissertant/doktorant qismində tədqiqat aparan gənc alimlər daxildir) təxminən 4 700 – 4 800 nəfər gənc alim/tədqiqatçı fəaliyyət göstərir. Yalnız hazır elmi dərəcəsi (fəlsəfə və elmlər doktoru) olan və yaşı 40-dək olan alimlərin xalis sayı isə təqribən 400–500 nəfər civarındadır.
Ölkədəki elmlər doktoru dərəcəsi olan 1 400 alimin əksəriyyətinin yaşı 60-dan yuxarıdır.
Bu rəqəmlər Elm və Təhsil Nazirliyi və Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının (AMEA) məlumatlarına əsaslanır və məlumatlar hər il dəyişə bilər.
Azərbaycanda elm adamlarının maddi təminatı
Azərbaycanda elm adamlarının maddi təminatı uzun illərdir ki, müzakirə mövzusudur və hazırda tam qənaətbəxş hesab oluna bilməz. Dövlət büdcəsindən maliyyələşən elmi-tədqiqat institutlarında (məsələn, Elm və Təhsil Nazirliyinin tabeliyindəki institutlar) çalışan gənc alimlərin və orta xətt tədqiqatçıların baza əməkhaqqı ölkədəki orta aylıq əməkhaqqından çox vaxt aşağı olur.
Alimlərin böyük hissəsi maddi vəziyyətini yaxşılaşdırmaq üçün paralel olaraq universitetlərdə dərs deyir, repetitorluq edir və ya qrant layihələrində iştirak etməyə çalışırlar.
2025-ci il dövlət büdcəsində elm sahəsinə ayrılan xərclər 244,4 milyon manat olub. Bu, əvvəlki ilə nisbətdə 3.5 faiz artım deməkdi. Artımdan sonra AMEA Prezidentinin maaşı 4079 manata çatıb. AMEA-nın 1-ci vitse-prezidenti 2824, vitse-prezidenti, akademik katib 2611 manat maaş alır.
Elmlər Akademiyasında çalışan kiçik elmi işçi 420 manat, elmi işçi 453 manat, böyük elmi işçi 489 manat, aparıcı elmi işçi 527 manat, baş elmi işçi və şöbə müdiri 576 manat maaş alır.
Elmi dərəcəyə görə vəzifə maaşının üzərinə əlavələr gəlir. Məsələn, fəlsəfə doktoru əlavə olaraq 120 manat, elmlər doktoru 200 manat alır.
Son illərdə Elm Fondunun qrant layihələri, “Web of Science” və ya “Scopus” bazalarında indekslənən nüfuzlu beynəlxalq jurnallarda məqaləsi dərc olunan alimlərə verilən xüsusi mükafatlar və stimullaşdırıcı addımlar atılır. Lakin bu, ümumi kütlənin deyil, yalnız müəyyən bir qrupun maddi vəziyyətinə müsbət təsir edir.
Niyə Azərbaycanda qlobal miqyaslı elmi ixtiralar yoxdur və ya azdır?
Azərbaycanda elmin fundamental kəşflər və böyük kommersiya əhəmiyyətli ixtiralar (məsələn, yeni texnologiyalar, qlobal dərman preparatları və s.) səviyyəsinə çıxa bilməməsinin bir neçə fundamental səbəbi göstərilir.
1. Dünyada elmin inkişafı birbaşa maliyyə ilə bağlıdır. Azərbaycanda elmə ayrılan vəsait Ümumi Daxili Məhsulun (ÜDM) təxminən 0.1 – 0.2%-i civarındadır. İnkişaf etmiş ölkələrdə isə bu rəqəm 2% – 4% arasındadır.
2. Müasir elmi ixtiralar (xüsusilə fizika, kimya, biologiya, İT sahəsində) milyonlarla dollar dəyərində olan laboratoriya avadanlıqları və reaktivlər tələb edir. Bu infrastrukturun zəif olması alimlərin praktiki deyil, daha çox nəzəri elmlə məşğul olmasına gətirib çıxarır.
3. Perspektivli və istedadlı gənc alimlər xaricdə daha yaxşı maddi imkanlar və laboratoriyalar tapdıqları üçün ölkəni tərk edirlər. Onların uğurları artıq Azərbaycanın deyil, fəaliyyət göstərdikləri ölkələrin (ABŞ, Avropa, Türkiyə və s.) adına yazılır.
4. Elm və Sanayenin inteqrasiyasının olmaması ciddi çatışmazlıqdı. İnkişaf etmiş ölkələrdə elmi biznes və böyük şirkətlər (məsələn, Samsung, Apple, neft nəhəngləri) maliyyələşdirir. Azərbaycanda isə özəl sektorun elmə investisiya qoymaq marağı çox aşağıdır.
Dünya ölkələrində elmə və elm adamlarına münasibət necədir?
Dünyanın aparıcı ölkələrində elmə yanaşma “strateji investisiya” modelinə əsaslanır. Yəni elmə qoyulan pul xərc deyil, gələcəyin iqtisadiyyatını qurmaq üçün bir yatırımdır.
ABŞ və Avropa İttifaqı ölkələrində alimlər cəmiyyətin ən elitar və yüksək gəlirli təbəqələrindən biri hesab olunur. Dövlət fondları (məsələn, ABŞ-da NSF, NIH) və böyük korporasiyalar hər il tədqiqatlara milyardlarla dollar ayırır. Alimlər bürokratik işlərdən uzaq, sadəcə öz işləri ilə məşğul olurlar.
Cənubi Koreya, Yaponiya və Çin kimi ölkələrdə təbii resurslar az olduğu üçün insan kapitalına və elmə arxalanırlar. Məsələn, Cənubi Koreya ÜDM-nin təxminən 4.5%-dən çoxunu elm və texnologiyaya (R&D) ayırır. Nəticədə bu gün dünya texnologiya bazarına rəhbərlik edirlər.
İsrail Start-up və elmi ixtiralar ölkəsidir. Hərbi sənaye və yüksək texnologiyalar sahəsində elmi kəşflər birbaşa dövlət və qlobal investorlar tərəfindən dəstəklənir.
İnkişaf etmiş ölkələrdə alim statusu sadəcə maaşla ölçülmür. Alimlər cəmiyyətin rəy liderləri sayılırlar. Alimlərə ideyalarını sərbəst şəkildə sınaqdan keçirmək üçün tam sərbəstlik və zaman tanınır. Alimin etdiyi ixtira patentləşdirilir və satışından alim özü (və çalışdığı universitet) milyonlarla dollar qazana bilir.
ABŞ-da elmlər namizədi olan şəxsin illik maaşı 55000 – 75000 dollar arasıdır. Dosent 95000 – 140000 dollar, Professor 140000 – 220000 dollar maaş alır. Harvard, MIT, Stanford kimi top universitetlərdə və ya unikal elmi sahələrdə bu rəqəm 300000 dolları keçə bilər.
İsveçrədə professorlar ildə 170000 – 270000, Almaniyada 80000-115000, İngiltərədə 70000-115000, Fransada 55000-80000 dollar arası maaş alır. Fransada gənc alim-mühazirəçinin illik maaşı 28000-40000 avro arasında dəyişir.
Azərbaycanda dövlət elmin inkişafı üçün hansı tədbirlər görür?
Azərbaycan Elm Fondu fundamental və tətbiqi elmi-tədqiqat layihələri üçün mütəmadi olaraq qrant müsabiqələri keçirir. Məsələn, 2026-cı ilin “Əsas Qrant Müsabiqəsi” çərçivəsində elmi kollektivlərin layihələrinə 300 000 manatadək maliyyələşmə ayrılır.
“Azərbaycan Respublikasının 2022–2026-cı illərdə sosial-iqtisadi inkişaf Strategiyası” çərçivəsində rəqəmsal iqtisadiyyatın, innovasiyaların və 4-cü sənaye inqilabı texnologiyalarının tətbiqi üzrə elmi araşdırmaların genişləndirilməsi hədəflənib.
Qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının 2025–2028-ci illər üçün Süni İntellekt Strategiyası” elmi müəssisələrdə və universitetlərdə data analitikası və müasir texnologiyalar sahəsində elmi tədqiqat bazasının qurulmasını nəzərdə tutur. Gənc kadrların elmə cəlb edilməsi və beynəlxalq təcrübənin ölkəyə gətirilməsi üçün xüsusi proqramlar icra olunur.
“Gənclərin xarici ölkələrin nüfuzlu ali təhsil müəssisələrində təhsil almalarına dair Dövlət Proqramı” çərçivəsində beynəlxalq reytinqlərdə yüksək yer tutan universitetlərdə doktorantura təhsili dövlət vəsaiti hesabına maliyyələşdirilir. Azərbaycan Elm Fondu tərəfindən gənc alimlərin və doktorantların dünyanın nüfuzlu elmi mərkəzlərində təcrübə keçməsi, həmçinin beynəlxalq konfranslarda iştirakı üçün “Mobillik qrant müsabiqələri” təşkil olunur. Elm sahəsində fundamental və tətbiqi əhəmiyyət kəsb edən, beynəlxalq səviyyədə qəbul olunan kitab, monoqrafiya və kəşflərə görə müəyyən edilmiş rəsmi komissiyanın rəyi əsasında hər iki ildən bir elm sahəsi üzrə “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Mükafatı” verilir.
Azərbaycanda elmin inkişafı üçün hansı addımlar atılmalıdır?
Azərbaycanda elmin inkişafı və onun ölkə iqtisadiyyatına, eləcə də qlobal elm mühitinə inteqrasiyası hazırda ən aktual məsələlərdən biridir. Mütəxəssislərin qənaəti budur ki, elmi potensialı daha yüksək pilləyə qaldırmaq üçün həm struktur, həm də fundamental dəyişikliklərə ehtiyac var.
1. İlk növbədə elmin inkişafı üçün bu sahəyə investisiya qoyulmalıdır. Lakin söhbət təkcə dövlət büdcəsindən ayrılan vəsaitin artırılmasından yox, həm də ondan səmərəli istifadədən gedir. Elmi layihələrin maliyyələşdirilməsi rəqabətli və tam şəffaf qrant müsabiqələri əsasında həyata keçirilməlidir. Biznes qurumlarının elmə yatırım etməsini stimullaşdırmaq üçün vergi güzəştləri tətbiq edilə bilər.
2. Universitetlər təkcə kadr hazırlayan deyil, həm də elmi kəşflərin edildiyi mərkəzlərə çevrilməlidir. Ölkənin aparıcı ali təhsil müəssisələrinə rəsmi “Tədqiqat Universiteti” statusu verilməli və onlara xüsusi büdcə ayrılmalıdır. Magistr və doktorantların elmi fəaliyyətlə tam ştat məşğul ola bilmələri üçün onlara yüksək təqaüdlər və maaşlar təklif edilməlidir ki, dolanışıq üçün başqa sahələrə yönəlməsinlər.
3. Beynəlxalq elm mühitinə inteqrasiya çox önəmlidir. Lokal çərçivədə qalan elm inkişaf edə bilməz. Azərbaycan elmi qlobal standartlara uyğunlaşmalıdır. Elmi dərəcələrin verilməsi və layihələrin qiymətləndirilməsi zamanı yerli, daxili jurnallardan çox, beynəlxalq indeksli jurnallarda dərc olunan məqalələrə üstünlük verilməlidir. Dünyanın aparıcı universitetləri və elm mərkəzləri ilə müştərək laboratoriyaların qurulması işi genişləndirilməlidir.
4. Elmi infrastrukturun müasirləşdirilməsi prioritet olmalıdır. Müasir avadanlıq və texnologiya olmadan fundamental və tətbiqi elmdə rəqabət aparmaq qeyri-mümkündür. Hər universitetin kiçik və zəif laboratoriya qurması yerinə, bir neçə qurumun ortaq istifadə edə biləcəyi, ən son texnologiya ilə təchiz olunmuş “Milli Laboratoriya Şəbəkələri” yaradılmalıdır. Alimlərin dünya miqyaslı elmi bazalara (IEEE, Nature, Science Direct və s.) ödənişsiz və rahat çıxışı dövlət tərəfindən təmin edilməlidir.
5. “Elm – Sənaye – Dövlət” üçbucağının qurulması vacib şərtdir. Elmi araşdırmalar təkcə rəfdə qalan tezislərdən ibarət olmamalı, real sənayeyə və iqtisadiyyata fayda verməlidir. Universitetlərin nəzdində elmi kəşfləri kommersiyalaşdıran (biznesə çevirən) startap ekosistemləri gücləndirilməlidir. Dövlət və ya özəl sektor qarşılaşdığı problemlərin (məsələn, kənd təsərrüfatında su qıtlığı, ekologiya, kibertəhlükəsizlik) həllini birbaşa yerli alimlərə layihə olaraq sifariş verməlidir.
Bir sözlə, Azərbaycanda elmin inkişafı üçün kəmiyyət prinsipindən keyfiyyət prinsipinə keçid mütləqdir. Alimlik statusu sadəcə hörmətli bir ad deyil, yüksək gəlirli və cəmiyyəti irəli aparan bir peşəyə çevrilməlidir.
İlham Hüseyn
