Foto: internet
1 İyun Uşaqların Beynəlxalq Müdafiəsi Günüdür. Bu bayram, adətən, təbriklər, şənliklər və “gələcəyin sahibləri” haqqında gözəl sözlərlə müşayət olunur. Bəs gündəlik həyatda vəziyyət necədir – böyüklər uşaqlara yetərincə qayğı göstərirlərmi? Bu suala cavab vermək üçün statistik göstəricilərə nəzər salaq.
Son illər Azərbaycanda ən diqqətçəkən məsələlərdən biri doğum göstəricilərinin sürətlə azalmasıdır. Rəsmi statistikaya görə, 2022-ci ildə ölkədə 122 min 846 uşaq doğulmuşdusa, 2023-cü ildə bu say 112 min 620, 2024-cü ildə isə 102 min 310 nəfərə düşüb. Cəmi iki il ərzində doğuş sayı 20 mindən çox azalıb (Mənbə: Dövlət Statistika Komitəsi – doğum statistikasına dair illik məlumatlar).
2025-ci ilin yanvar–iyun göstəriciləri də eyni tendensiyanın davam etdiyini göstərir: bu dövrdə 45 min 616 körpə doğulub, hər 1000 nəfərə düşən doğum göstəricisi 9-a enib.
Birinci sinfə gedən uşaqların sayında da ciddi azalma müşahidə edilir. Hazırda Azərbaycanın ümumtəhsil məktəblərinin birinci siniflərində 131 min 407 şagird təhsil alır. 2018-ci ildə isə onların sayı 165 min nəfərdən çox olub. Bu, səkkiz il ərzində təxminən 34 min nəfərlik azalma deməkdir.
Doğum niyə azalır?
Doğum sayının azalmasının arxasında bir-birini gücləndirən həm iqtisadi, həm də sosial amillər dayanır.
1) Mənzil və kirayə qiymətləri
Mənzil qiymətlərinin yüksəlməsi, kirayə bazarındakı bahalaşma və ailə qurmağın başlanğıc xərcləri gənc ailələri ehtiyatlı qərarlar verməyə məcbur edir. Bir çoxıarı artıq bir-iki uşaqla kifayətlənməyi riskin azaldılması kimi görür.
2) Ümumi yaşayış xərcləri
Gündəlik xərclərin artması, gəlirlərin sabit olmaması və gələcəklə bağlı qeyri-müəyyənlik uşaq dünyaya gətirmək qərarına birbaşa təsir edir. Ailələr uşağın sayından çox “uşağa hansı imkanları verə biləcəyik?” sualına fokuslanır.
3) Urbanizasiya – həyat tərzinin dəyişməsi
Şəhər həyatı daha yüksək xərclə, daha dar məkanla və daha sürətli ritmlə xarakterizə olunur. Bu, uşaq baxımı, nəqliyyat, vaxt və enerji baxımından ailələrin üzərində əlavə yük yaradır.
4) Qadınların təhsil və karyera planları, gec evlilik
Daha uzunmüddətli təhsil, karyeraya investisiya və iş bazarındakı rəqabət ailə qurma yaşını gecikdirir. Bu gecikmə bioloji və sosial baxımdan uşaq sayına da təsir edir.
5) Uşaq baxımı infrastrukturu
Bağçaların əlçatanlığı və keyfiyyəti, iş saatlarına uyğun xidmətlərin olmaması (və ya məhdudluğu) xüsusilə işləyən valideynlər üçün ikinci və üçüncü uşaq qərarını çətinləşdirir.
Nikahlar azalır, boşanmalar artır
Problemi dərinləşdirən başqa bir məqam nikah statistikasının dəyişməsidir: gənclər daha gec evlənir, bəziləri ümumiyyətlə ailə qurmağı təxirə salır. Boşanmaların artması isə minlərlə uşağın natamam ailələrdə böyüməsi deməkdir.
Mütəxəssislər qeyd edirlər ki, valideynlərin ayrılması təkcə psixoloji sarsıntı deyil. Xüsusilə maddi çətinliklərlə müşayiət olunan boşanmalar uşağın
– təhsil imkanlarını,
– sosial adaptasiyasını,
– sağlamlığına və inkişafına ayrılan resursu,
– gələcək həyat imkanlarını məhdudlaşdıra bilir.
Uşaq böyütməyin real qiyməti
Uşaq böyütmək həm də ciddi büdcə planlamasıdır. Körpə qidaları, dərmanlar, geyim, həkim xərcləri, bağça ödənişləri, məktəb ləvazimatları, repetitor hazırlığı və əlavə kurslar ailə büdcəsinə böyük yük olur. Valideynlər çox vaxt “daha çox uşaq” ideyasını yox, uşağa “daha keyfiyyətli imkan” variantını seçir.
Erkən yaşlardan başlayan bərabərsizlik
Doğumun azalması təkcə demoqrafik məsələ deyil. Bu proses sosial bərabərsizliklə də kəsişir. Maddi imkanı yaxşı olan ailələrin uşaqları xarici dil kurslarına, əlavə hazırlıq proqramlarına, texnoloji resurslara və keyfiyyətli tədris mühitinə daha rahat çıxış əldə edir. İmkanları məhdud ailələrin uşaqları isə çox vaxt bu fürsətlərdən kənarda qalırlar. Nəticədə fərq məktəb yaşlarından formalaşır və illər keçdikcə dərinləşir.
Uşaq siyasəti – strateji məsələ
Bir çox ölkədə uşaq və ailə siyasəti strateji investisiya kimi qəbul olunur. Almaniya, Fransa, Polşa, Macarıstan, Türkiyə kimi ölkələrdə aşağıdakı dəstək mexanizmləri mövcuddur:
– uşaq müavinətləri,
– vergi güzəştləri,
– subsidiyalı bağçalar və məktəbəqədər xidmətlər,
– işləyən valideynlər üçün çevik iş mexanizmləri,
– doğum və valideyn məzuniyyətinin genişləndirilməsi.
Bu alətlərin hamısı eyni anda ideal işləməyə bilər. Amma məntiq eynidir: dövlət ailənin yükünü yüngülləşdirəndə, doğuş sayında demoqrafik təhlükə səviyyəsində azalmanın qarşısı alınır.
Azərbaycanda uşaqpulu müzakirəsi: xərc, yoxsa sərmayə?
Azərbaycanda uşaqpulu məsələsi illərdir müzakirə olunur. Bu ödənişin vacib olduğunu düşünənlər hesab edirlər ki, universal və ya mərhələli uşaq müavinətləri ailələrin sosial durumunu yaxşılaşdıra, uşaq böyütməyin xərclərini qismən kompensasiya edə, doğumun azalma sürətini yavaşlada bilər.
Əleyhdarlar isə bunun büdcəyə əlavə yük yaradacağını deyirlər. Halbuki uşaqlara ayrılan vəsait xərc deyil, gələcəyə qoyulan sərmayədir və bu sərmayə həm insan kapitalına, həm də ölkənin davamlı inkişafına xidmət edir.
Hərçənd məsələ təkcə uşaqpulu deyil. Problemin köklü həlli üçün paralel addımlar da vacibdir. Məsələn,
– əlçatan və keyfiyyətli bağçaların sayı artırılmalı,
– gənc ailələr üçün mənzil/kirayə yükünü yüngülləşdirən mexanizmlər tətbiq edilməli,
– işləyən valideynlər üçün çevik iş rejimi müəyyənləşdirilməli,
– regional inkişaf və iş yerləri balanslı paylanmalı,
– məktəbəqədər və məktəb dövründə keyfiyyət fərqi azaldılmalıdır.
Demoqrafik siqnal: bu gün doğulmayan uşaq sabah boş qalan yer deməkdir
Uşaqlar təkcə ailələrin yox, dövlətin də gələcəyidir. Çünki onlar sabahın müəllimləri, həkimləri, alimləri, sahibkarları və idarəçiləridir. Onların sağlamlığı, təhsili və rifahı ölkənin sabahkı inkişaf səviyyəsini müəyyənləşdirir.
Doğum səviyyəsinin uzun müddət aşağı qalması gələcəkdə əhalinin yaşlanmasına, əmək bazarında işçi qüvvəsinin azalmasına və sosial təminat sisteminə əlavə təzyiqə səbəb ola bilər. İndi azalan doğuş sayı 20–30 ildən sonra çatışmayan müəllim, həkim, mühəndis, tədqiqatçı, texniki mütəxəssis kimi hiss olunacaq.
Əlbəttə, 1 İyun münasibətilə uşaqları təbrik etmək vacibdir. Amma bundan da vacibi onların problemlərini görmək və həll etməkdir. Doğumların və nikahların azalması, boşanmaların artması, ailələrin iqtisadi çətinlikləri və təhsildəki bərabərsizliklər göstərir ki, uşaqların müdafiəsi yalnız bir günün mövzusu deyil.
Hökumət nəzərə almalıdır ki, uşaqlara göstərilən qayğı gələcəyə qoyulan sərmayə, hər bir laqeydlik isə gələcəkdən oğurlanan imkan deməkdir.
“Politfm”
