İranın mədəni irs, turizm və sənətkarlıq naziri Seyidrza Salehi Əmiri Ərdəbil vilayətindən olan millət vəkilləri ilə keçirdiyi görüşdə bildirib ki, İran və Azərbaycan rəsmiləri arasında quru sərhədi vasitəsilə sərnişin daşınmasının bərpası üçün aktiv məsləhətləşmələr aparılır. Son danışıqlar “kəşfiyyat xarakterli olsa da, müsbət istiqamətdə irəliləyir”.
Nazir qeyd edib ki, bu məsələ İran Prezidenti Məsud Pezeşkianın Azərbaycana səfəri (COP29 çərçivəsində və sonrakı təmaslar) zamanı da müzakirə edilib və Azərbaycan tərəfindən müsbət siqnallar alınıb.
Salehi Əmirinin sözlərinə görə, Bakı əvvəllər sərhədlərin bağlı qalmasını təhlükəsizlik məsələlərilə əsaslandırırdı. Lakin son diplomatik təmaslar nəticəsində bu narahatlıqların böyük ölçüdə aradan qaldırıldığı vurğulanır.
O bildirib ki, İran Prezidenti Məsud Pezeşkian Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşlərində xüsusilə də sərhədyanı şəhərlərin sakinləri üçün qısamüddətli və sadələşdirilmiş viza rejimi məsələsini gündəmə gətirib.
Nazir qeyd edib ki, quru sərhədlərinin açılması (Biləsuvar keçid məntəqəsi vasitəsilə) xüsusilə Ərdəbil vilayəti üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. O, sərhədlərin bağlı qalmasının Ərdəbil, Muğan və Biləsuvar kimi sərhədyanı bölgələrin iqtisadiyyatına və ailə turizminə çox mənfi təsir göstərdiyini vurğulayıb.
Keçən il Ərdəbilin 7 milyona yaxın turist qəbul etdiyini deyən nazir sərhədin açılmasının “ailə turizmi”ni və yerli ticarəti canlandıracağını deyib.
Salehi Əmiri həmçinin bildirib ki, müzakirələr sadəcə avtomobil yolun açılmasıyla məhdudlaşmır, İran Miyanə-Ərdəbil-Muğan dəmir yolu layihəsini Azərbaycanın dəmir yolu şəbəkəsinə birləşdirmək niyyətindədir. Sərnişin daşımalarının bərpası bu genişmiqyaslı nəqliyyat layihəsinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilir. Araz çayı üzərində tikilən və 2026-cı ilin əvvəlində tam istifadəyə verilməsi gözlənilən yeni Ağbənd avtomobil yolu körpüsü də bu prosesə təkan verəcək.
Azərbaycanın mövqeyi: ehtiyatlı nikbinlik
Azərbaycan hələ ki quru sərhədlərinin açılıcağı tarixini elan etməsə də, rəsmi Bakıdan gələn son bəyanatlar (məsələn, yanvarın sonundakı təhlükəsizlik zəmanətləri) münasibətlərdə etimadın bərpa olunduğunu göstərir. Aərbaycan üçün prioritet məsələ sərhəd-keçid məntəqələrində texniki və təhlükəsizlik yoxlamalarının gücləndirilməsidir.
Azərbaycanlı ekspertlər rəsmi Bakının ehtiyatlı davranışını iki amillə izah edirlər:
1. Karantin rejimi: 1 aprel 2026-cı il tarixində xüsusi karantin rejiminin uzadılıb-uzadılmaması əsas indikator olacaq. Əgər rejim ləğv edilsə və ya ciddi ölçüdə yumşaldılsa, bu, sərhədlərin açılması üçün yaşıl işıq sayılacaq.
2. Etimad tədbirləri: Tehranın Azərbaycan səfirliyinin təhlükəsizliyilə bağlı son addımları Bakının mövqeyinə qərarına müsbət təsir edib. Ekspertlərin fikrincə, diplomatik etimad artıq 80-90% bərpa olunub. Onlar hesab edirlər ki, sərnişin daşımaları ilk mərhələdə məhdud çərçivədə (məsələn, yalnız sərhədyanı rayonlar üçün) bərpa edilə bilər.
Azərbaycanın quru sərhədləri 2020-ci ilin martından bəri rəsmən “pandemiya və təhlükəsizlik” səbəbi ilə bağlıdır. Nazirlər Kabinetinin son qərarıyla bu rejim 1 aprel 2026-cı il tarixinədək uzadılıb. Hər hansı açılış bu tarixdən sonra və ya xüsusi bir fərmanla mümkün ola bilər.
Niyə məhz indi?
Ekspertlər bu məsələnin yenidən gündəmə gəlməsini bir neçə amillə əlaqələndirirlər:
– “Şimal-Cənub Dəhlizi” faktoru: 2026-cı il Rəşt-Astara dəmir yolu və Ağbənd körpüsü layihələrinin həlledici fazaya keçdiyi ildir. İran və Azərbaycan arasında nəqliyyat dəhlizlərinin inşasının tamamlanması sərnişin daşımalarını zəruri edir.
– Diplomatik yumşalma: 2025-ci ilin sonu və 2026-cı ilin əvvəlində iki ölkə arasında qarşılıqlı etimadın artması (səfirliklərin tam gücü ilə işləməsi və s.).
Ekspertlərin fikrincə, ən real ehtimal “mərhələli açılış” senarisidir. Onların əksəriyyəti hesab edir ki, sərhədlər birdən-birə hamı üçün açılmayacaq. Nazir Salehi Əmirinin “viza sadələşdirilməsi” və “sərhədyanı bölgələr” vurğusu buna işarədir.
İlkin mərhələdə yalnız sərhədyanı rayonların (Biləsuvar, Astara, Culfa) sakinləri üçün gediş-gəliş bərpa oluna bilər. Məqsəd yerli ticarəti canlandırmaq və təhlükəsizlik yoxlamalarını kiçik miqyasda test etməkdir.
İranlı iqtisadçılar (xüsusilə Ərdəbil və Şərqi Azərbaycan vilayətlərindən olanlar) hesab edirlər ki, sərhədin açılması İrana ticarət və müalicə üçün gələn Azərbaycan vətəndaşlarının sayını illik 1-1.5 milyon nəfərə çatdıra bilər. Bu, sanksiyalar altında olan İran iqtisadiyyatı üçün vacib valyuta axını deməkdir.
Nə vaxt gözləyək?
Ekspertlərin ortaq rəyinə görə, əgər işçi qruplarının mart ayında keçiriləcək görüşlərində texniki razılaşma əldə olunarsa, 2026-cı ilin may-iyun aylarında (yay turizm mövsümünün başlanğıcında) sərnişindaşıma əlaqəsinin qismən və ya tam bərpası gözləniləndir.
“Politfm”
Məqalədə “Tehran Times” nəşrinin və IRNA agentliyinin xəbərlərindən istifadə olunub
