İllüstrasiya: Sİ
İsraildə siyasi düşərgələri bir-birindən ayıran başlıca məsələ iqtisadiyyat deyil. Əsas fikir ayrılığı Fələstin dövlətinin yaradılması, işğal, təhlükəsizlik və yəhudi suverenliyi ilə bağlıdır.
İsrail siyasətinə kənardan baxanlar bu ölkədə işlədilən “sağ” və “sol” anlayışlarını fərqli başa düşə bilərlər. Avropa və ABŞ-də bu bölgü, adətən, vergilər, sosial təminat, əmək hüquqları, immiqrasiya, irq, din və dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsi kimi məsələlərə əsaslanır. İsraildə də bu mövzular ətrafında fikir ayrılığı var. Ancaq partiyaların mövqeyini və seçicilərin siyasi seçimini əsasən bunlar müəyyənləşdirmir.
İsraildə sağla solu ayıran başlıca məsələlər uzun illərdir fələstinlilərə münasibət, ərazi və təhlükəsizlik, yəhudi yaşayış məntəqələri, sionizmin necə başa düşülməsi, həmçinin dövlətin yəhudi kimliyi ilə demokratik quruluşunun necə uzlaşdırılmasıdır.
İqtisadi və sosial məsələlər əhəmiyyətsiz deyil. Sadəcə, bu məsələlər sağla solu ayıran siyasi sərhədlərlə həmişə üst-üstə düşmür. Məsələn, dövlətin iqtisadiyyata müdaxiləsini müdafiə edən siyasətçi də qatı sağçı sayıla bilər. Həyat tərzi və şəxsi azadlıqlar məsələsində liberal mövqe tutan biri isə milliyyətçi düşərgədə qala bilər.
İqtisadiyyatdan Fələstin məsələsinə qədər
İsrail dövlətinin qurulduğu ilk dövrlərdə sağ-sol bölgüsündə iqtisadi və institusional məsələlərin çəkisi daha böyük idi. Sol düşərgə leyborist sionizmlə, eləcə də dövlətin yaradılmasında mühüm rol oynamış qurumlarla bağlanırdı. Ümumisrail Həmkarlar İttifaqları Federasiyası – “Histadrut”, kibuts hərəkatı, dövlətin rəhbərliyi ilə aparılan inkişaf siyasəti və kollektivçiliyə üstünlük verən iqtisadi model bu düşərgənin dayaqları idi.
Revizionist sionizm ənənəsindən gələn və sonradan “Likud” ətrafında birləşən sağ qüvvələr leyboristlərin uzunmüddətli hakimiyyətinə meydan oxudular. Onlar yəhudilərin bu torpaqlara tarixi haqqını, suverenliyə daha milliyyətçi yanaşmanı və zaman keçdikcə bazar iqtisadiyyatına üstünlük verən siyasəti önə çəkdilər.
Bu qarşıdurma tam aradan qalxmayıb; sadəcə, sağla solu ayıran başlıca meyar olmaqdan çıxıb. 1967-ci ildən, xüsusən də 1990-cı illərdə Oslo prosesi başladıqdan sonra işğal olunmuş ərazilərin və orada yaşayan fələstinlilərin gələcəyi İsrail siyasətinin əsas mövzusuna çevrildi.
Sol düşərgə ərazi güzəştlərini və danışıqları dəstəkləməyə başladı. Bu düşərgədə belə hesab edirdilər ki, İsrail həm yəhudi dövləti, həm də demokratik ölkə kimi qalmaq istəyirsə, fələstinlilərlə sərhədləri ayıran siyasi həll tapılmalıdır.
Sağ düşərgə isə Fələstin dövlətinin yaradılmasına qarşı çıxır, yaşayış məntəqələrinin genişləndirilməsini müdafiə edirdi. Sağçıların fikrincə, İsrail qoşunlarının geri çəkilməsi münaqişəni həll etməyəcək, əksinə, ölkə üçün yeni təhlükələr yaradacaq.
İkinci İntifada və solun zəifləməsi
Yəhudi seçicilərin soldan üz döndərməsinə heç bir iqtisadi mübahisə İkinci İntifada qədər təsir göstərmədi. 2000-ci illərin əvvəllərindəki zorakılıq dalğası bir çox israilli üçün Oslo razılaşmalarının uğursuzluğunun sübutuna çevrildi. Cəmiyyətdə güzəştin heç də həmişə sülh gətirmədiyi barədə qənaət gücləndi.
İsrailin 2005-ci ildə Qəzza zolağından çıxması, ardınca HƏMAS-ın bölgədə hakimiyyəti ələ keçirməsi və sonrakı hərbi qarşıdurmalar bu düşüncəni daha da möhkəmləndirdi.
2023-cü il oktyabrın 7-də baş verən hücumlar həmin siyasi dönüşü yaratmadı. Ancaq artıq başlamış prosesi xeyli sürətləndirdi. İsrail siyasətində təhlükəsizlik və yəhudi kimliyi Oslo prosesindən sonrakı illərlə müqayisədə daha böyük əhəmiyyət qazandı.
Bu gün İsraildə sağçı mövqe nəyi ifadə edir?
Bu gün İsraildə sağçı olmaq hər şeydən əvvəl Fələstin dövlətinə, fələstinlilərin milli tələblərinə, təhlükəsizliyə və ərazilərə nəzarət məsələsinə daha sərt yanaşmaq deməkdir.
Bu mövqe Fələstin dövlətinin yaradılmasını tamamilə rədd etməkdən tutmuş, fələstinlilərə suveren dövlətdən xeyli aşağı səlahiyyətlərə malik məhdud özünüidarə verməyə qədər dəyişə bilər.
İşğal altındakı İordan çayının qərb sahilində salınan qanunsuz İsrail yaşayış məntəqələri sağ düşərgənin böyük hissəsində gələcək razılaşma naminə imtina edilə biləcək müvəqqəti addım kimi görülmür. Bəziləri bu məntəqələri İsrailin təhlükəsizliyi üçün vacib sayır. Digərləri isə onların salınmasını milli və dini missiya hesab edir.
İsrailin yəhudi milli dövləti olması bu düşərgə üçün ikinci dərəcəli məsələ deyil. Sağ qüvvələrin siyasi baxışı əsasən bu prinsip üzərində qurulur.
İsrail sağı iqtisadi baxımdan ABŞ-dəki mühafizəkar düşərgənin eynisi deyil. “Likud” özünü bazar iqtisadiyyatına üstünlük verən partiya kimi təqdim edir. Bununla belə, sağçı hökumətlər koalisiyanın davamı və ya müəyyən seçici təbəqələrinin maraqları tələb etdikdə subsidiyalara, dövlət sektorunda məşğulluğa, mənzil proqramlarına və büdcədən iri məbləğlərin ayrılmasına rahatlıqla razılaşırlar.
Deməli, sağı birləşdirən məqam vahid iqtisadi proqram deyil. Bu düşərgənin ortaq xəttini təhlükəsizlik, suverenlik və dövlətin yəhudi kimliyi müəyyənləşdirir.
“Likud” və ondan daha çox sağçı olan partiyalar
“Likud” sağ düşərgənin əsas partiyası olaraq qalır. Partiya milliyyətçiliyi, Fələstin dövlətinə inamsızlığı və sərt təhlükəsizlik siyasətini bir araya gətirir. Onun seçiciləri arasında dünyəvi, ənənəvi və dindar yəhudilər, eləcə də kimliyini dini baxışlardan çox milliyyətçilik üzərində quran insanlar var.
“Likud”dan daha sağda “Dini Sionizm” və “Otsma Yehudit” (“Yəhudi Gücü”) kimi partiyalar dayanır. Bu təşkilatlarda milliyyətçilik torpaq üzərində dini haqq düşüncəsi ilə birləşir.
Onlar üçün yaşayış məntəqələrinin salınması yalnız təhlükəsizlik tədbiri deyil. Bu, yəhudilərin tarixi və dini haqqının həyata keçirilməsi kimi qəbul olunur. Belə yanaşma üstünlük qazandıqca, ərazi güzəştlərinə adi siyasi razılaşmanın bir hissəsi kimi baxmaq da çətinləşir.
Bu qüvvələr Ali Məhkəmə, baş prokuror və təhlükəsizlik qurumlarının yüksək vəzifəli nümayəndələri ilə qarşıdurmaya “Likud”un rəhbərliyindən daha çox meyillidir. Onların fikrincə, bu qurumlar seçkidə çoxluq qazanmış sağ düşərgənin qərarlarına mane olur.
7 oktyabr hücumlarından əvvəl ölkəni ikiyə bölən məhkəmə islahatı mübahisəsinin kökündə də bu inamsızlıq dayanırdı. İslahat tərəfdarları xalqın seçdiyi siyasətçilərin səlahiyyətlərini artırmaq istəyirdilər. Əleyhdarlar isə dəyişikliklərin hökumətin səlahiyyətlərini məhdudlaşdıran son mexanizmlərdən birini zəiflədəcəyini bildirirdilər.
Müharibə bu mübahisəni bitirmədi. Mövzu bir müddət arxa plana keçdi, sonra təhlükəsizlik və kimlik məsələləri ilə birlikdə yenidən gündəmə qayıtdı.
Mərkəzlə sağın yolları harada ayrılır?
Sionist mərkəzlə zəifləmiş sionist sol müəyyən məsələlərdə sağ düşərgədən ayrılır. Ancaq aralarındakı fərq kənardan göründüyü qədər böyük deyil.
Mərkəz və sol fələstinlilərlə siyasi razılaşmaya tərəflərin, heç olmasa, ərazi baxımından ayrılacağı bir modelə sağdan daha açıq yanaşır. Bu qüvvələr məhkəmələrin müstəqilliyini, dövlət qulluğunun siyasi təsirdən qorunmasını və vətəndaş azadlıqlarını daha qətiyyətlə müdafiə edirlər. Müvəqqəti hərbi nəzarətin daimi idarəçilik üsuluna çevrilməsindən də daha çox narahatdırlar. Ancaq vaxtilə “sülh düşərgəsi”nin dilində əsas yer tutan anlayışlar artıq seçiciyə əvvəlki kimi təsir etmir.
Beni Qants, Qadi Ayzenkot və başqa keçmiş yüksək rütbəli hərbçilər genişmiqyaslı hərbi əməliyyatları dəstəkləyə, eyni zamanda özlərini dövlət qurumlarının müdafiəçisi kimi təqdim edə bilirlər. Onlar ilhaqa və işğal olunmuş ərazilər üzərində daimi hakimiyyət qurulmasına daha ehtiyatla yanaşırlar.
Müasir İsraildə mərkəzlə sağ arasındakı əsas fikir ayrılığı çox vaxt ordudan istifadə edib-etməmək barədə deyil. Mübahisə güc tətbiqindən sonra hansı siyasi nəticənin əldə edilməli olması, dövlət qurumlarının hökumətin səlahiyyətlərini nə qədər məhdudlaşdırması və gələcəkdə fələstinlilərlə razılaşma imkanının qorunub-qorunmaması ətrafında gedir.
“Solçuluq” niyə siyasi damğaya çevrilib?
Leyboristlərin hakimiyyətdə olduğu dövrlə müqayisədə sionist sol xeyli zəifləyib. Sülh düşərgəsinə bağlı partiyalar danışıqların və ya işğal olunmuş ərazilərdən geri çəkilməyin İsrailə təhlükəsizlik gətirəcəyinə seçiciləri inandırmaqda çətinlik çəkirlər.
İşğala son qoyulmasını, Fələstin dövlətinin yaradılmasını, vətəndaş hüquqlarının daha güclü qorunmasını və gəlirlərin daha ədalətli bölüşdürülməsini istəyən yəhudi israillilər hələ də var. Ancaq onların seçkilərdəki təsiri əvvəlkindən xeyli azdır. Bir vaxtlar mərkəz-sol üçün tam normal sayılan mövqelərin bir çoxu artıq yəhudi cəmiyyətinin geniş təbəqələrində dəstək görmür.
İsrailin yəhudi siyasi mühitində “solçu” sözü adi siyasi anlayışdan daha çox, damğaya çevrilib. İkinci İntifadadan sonra bu söz təhlükəsizlik məsələlərini anlamayan sadəlövh insan təsəvvürü yaratmağa başlamışdı. 7 oktyabr hücumlarından sonra həmin ittiham daha da ağırlaşıb.
İndi İsraildə “solçu” deyiləndə çox vaxt insanın vergilərə və ya sosial yardıma münasibəti nəzərdə tutulmur. Bu söz daha çox fələstinlilərin tələblərinə həddindən artıq yumşaq yanaşan, yəhudi milliyyətçiliyinin əsas xəttindən uzaq duran, təcili təhlükəsizlik ehtiyaclarından əvvəl hüquqi təsisatları və hamı üçün bərabər hüquq prinsiplərini önə çəkən insanları təsvir etmək üçün işlədilir.
İsraildə solun iki ayrı xətti
İsraildə iqtisadi və sosial məsələlərdə solçu mövqe tutan qüvvələr də var. Onlar əlçatan mənzil təminatını, əmək hüquqlarını, güclü dövlət xidmətlərini və sosial bərabərliyi müdafiə edirlər. Ancaq bu mövqeni tutanların hamısı Oslo danışıqları dövrünün ərazi həllini dəstəkləmir.
Solun başqa bir hissəsinin mövqeyi isə ilk növbədə Fələstin məsələsinə münasibətlə müəyyənləşir. Bu xətt işğala son qoyulmasını, Fələstin dövlətinin yaradılmasını, yəhudi və ərəb vətəndaşların bərabərliyini, eləcə də İsrailin daha çox bərabər vətəndaşlıq prinsipi əsasında qurulmasını müdafiə edir.
Bu iki siyasi xətt üst-üstə düşmür. Onların eyniləşdirilməsi “solçu” sözünü rəqibə qarşı damğa kimi işlətməyi asanlaşdırır. Başqa ölkələrdən götürülmüş siyasi terminlər bu fərqi dəqiq ifadə etmir. İsrailin öz siyasi dili də həmin iki mənanı bir-birindən ayırmağa elə böyük səy göstərməyib.
Haredi partiyaları niyə sağ-sol bölgüsünə aid edilmir?
Ultraortodoks yəhudiləri təmsil edən haredi partiyaları ənənəvi sağ-sol bölgüsünün İsrail siyasətini izah etməyə niyə yetmədiyini aydın göstərir.
“ŞAS” və “Birləşmiş Tövrat Yəhudiliyi” din, ailə, gender rolları və yəhudiliyin ictimai həyatda tutduğu yer məsələlərində mühafizəkar mövqe tutur. Ancaq onların iqtisadi proqramını Qərbdəki meyarlarla sağçı adlandırmaq çətindir.
Bu partiyalar dini məktəb və qurumlara büdcədən vəsait ayrılmasını, çoxuşaqlı ailələrə sosial yardım göstərilməsini və öz icmalarına dövlət dəstəyinin artırılmasını tələb edirlər.
Onların hansı hökumətə dəstək verəcəyini Fələstin məsələsində dəyişməz mövqedən çox, büdcə, təhsil, dini muxtariyyət və hərbi xidmətdən azadolma kimi məsələlər müəyyənləşdirir.
Son illərdə bu partiyalar əsasən Baş nazir Benyamin Netanyahunun blokuna qoşulublar. Bu seçim onları siyasi baxımdan sağ düşərgənin yanına yerləşdirir. Amma həmin ittifaq onları “Likud” və ya “Dini Sionizm” kimi milliyyətçi sağ partiyaya çevirmir.
Fələstinli vətəndaşların partiyaları
İsrail vətəndaşı olan fələstinliləri təmsil edən partiyalar sionist sağ-sol bölgüsündən kənardadır.
“Hadaş” sosialist iqtisadi baxışları uzun illərdir ki, yəhudi-ərəb əməkdaşlığı və işğala qarşı mübarizə ilə birləşdirir.
İslamçı köklərə malik “Raam” partiyası ictimai məsələlərdə mühafizəkar mövqe tutur. Amma ərəb icmasının gündəlik ehtiyacları və iqtisadi maraqları naminə hökumət koalisiyalarında iştiraka daha praqmatik yanaşır.
“Balad” isə Fələstin milli kimliyini ön plana çəkir və İsrailin yalnız yəhudilərin milli dövləti kimi yox, bütün vətəndaşların dövləti kimi yenidən qurulmasını istəyir.
Bu partiyaların hamısını yalnız işğala qarşı çıxdıqları və fələstinlilərin hüquqlarını müdafiə etdikləri üçün “solçu” adlandırmaq onların arasındakı ciddi fərqləri görünməz edir. Onlar sionist solun qolu deyil. Öz siyasi xətləri var və yəhudi çoxluğun formalaşdırdığı sağ-sol bölgüsünə tam uyğun gəlmirlər.
Bu partiyalardan bəzisi ictimai məsələlərdə mühafizəkar, iqtisadi siyasətdə isə solçu mövqe tuta bilir.
İsrail siyasəti sağa nə qədər çəkilib?
Oktyabrın 27-də keçiriləcək seçkilər həm İsraildə, həm də xaricdə yenə sağla solun mübarizəsi kimi təqdim olunacaq. Bu bölgü tamamilə əsassız deyil. Ancaq əsas sual başqadır: İsrail siyasəti sağa nə qədər çəkilib və ölkənin gələcəyini müəyyənləşdirən mübahisələrin nə qədəri artıq sadəcə sağ meyilli siyasi mühitin daxilində gedir?
Təhlükəsizlik və Fələstin məsələlərində yəhudi seçiciləri təmsil edən siyasi qüvvələrin böyük hissəsi bir nəsil əvvəl sağçı sayılan mövqeni indi başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edir.
Bu mövqeyə suveren Fələstin dövlətinə dərin inamsızlıq, uzunmüddətli hərbi nəzarəti məqbul saymaq və siyasi qərarlarda ilk meyar kimi yəhudi suverenliyini götürmək daxildir.
Qalan fikir ayrılıqları bu siyasətin hara qədər davam etməli olduğu barədədir: hərbi nəzarət müvəqqəti tədbirdir, yoxsa daimi hakimiyyət qurmaq vasitəsi? Yaşayış məntəqələri təhlükəsizlik zərurətidir, yoxsa milli və dini missiya? Fələstinlilərə nəzarətdə saxlanmalı əhali kimi baxılmalıdır, yoxsa milli hüquqları olan siyasi toplum kimi? Məhkəmələr seçkidə çoxluq qazanmış qüvvələrin səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmalıdırmı?
Koalisiyaların necə qurulacağı, məhkəmələrin səlahiyyəti, büdcənin bölüşdürülməsi və dövlətin gələcək siması bu suallara verilən cavablardan asılıdır. Lakin bütün bunlar siyasi mərkəzin əvvəlki yerində olmadığı, xeyli sağa çəkildiyi bir şəraitdə müzakirə olunur.
İsraildə sağ və sol bölgüsü hələ də mövcuddur. Ancaq bu sözlər eyni məsələlər ətrafında qarşı-qarşıya duran iki bərabər siyasi qütbü ifadə etmir. Onlar ərazi, hakimiyyət, təhlükəsizlik və hökumətin səlahiyyətlərinə qoyulan hədlər barədə İsrailə xas mübahisələrdəki fərqli mövqeləri göstərir. Seçkilər yaxınlaşdıqca həmin mübahisənin böyük hissəsi artıq sağ düşərgənin öz daxilində gedir.
Müəllif: Fələstinli siyasi təhlilçi və İsraildə yaşayan tədqiqatçı Ehab Cabbarin
Mənbə: “Əl-Cəzirə” — What ‘right’ and ‘left’ mean in Israel today
